Το μέγεθος του κεφαλιού μπορεί να σχετίζεται με τον κίνδυνο για άνοια, σύμφωνα με έρευνες. Ποιο παράγοντες μπορεί να προστατεύσουν τον εγκέφαλο και ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο.
Πρώιμη άνοια: Τα 2 σημάδια που εμφανίζονται συχνά πριν από την απώλεια μνήμης
Ποιοι παράγοντες σχετίζονται την άνοια – Πώς επηρεάζει τον κίνδυνο το μέγεθος του κεφαλιού
Το μέγεθος του κεφαλιού σας μπορεί να παίζει ρόλο στο αν θα εμφανίσει κανείς άνοια αργότερα στη ζωή. Ερευνητές στο Τέξας ανέλυσαν σχεδόν ιατρικά δεδομένααπό σχεδόν 700 ηλικιωμένες μοναχές από τις ΗΠΑ, οι οποίες μοιράζονταν παρόμοιο και υγιεινό τρόπο ζωής, ισχυρούς κοινοτικούς δεσμούς και ελάχιστη έκθεση σε αλκοόλ ή άλλες επιβλαβείς ουσίες – παρ’ όλα αυτά περίπου το 17% ανέπτυξε άνοια. Οι μελέτες διαπίστωσαν ότι οι μοναχές με ένα ορισμένο επίπεδο εκπαίδευσης και περίμετρο κεφαλιού είχαν τέσσερις φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να αναπτύξουν άνοια.
Το μέγεθος του κεφαλιού ως παράγοντας γνωστικής έκπτωσης
Σύμφωνα με μελέτη του 2024 με τίτλο The effects of genetic and modifiable risk factors on brain regions vulnerable to ageing and disease, οι ερευνητές εντόπισαν συγκεκριμένες γενετικές παραλλαγές που συνδέονται με περιοχές του εγκεφάλου οι οποίες συρρικνώνονται νωρίτερα και είναι πιο ευάλωτες στη γήρανση και στις νευροεκφυλιστικές νόσους. Η μελέτη δείχνει ότι οι γενετικοί παράγοντες παίζουν βασικό ρόλο στο πόσο ανθεκτικά ή ευάλωτα είναι αυτά τα εγκεφαλικά δίκτυα, βοηθώντας να εξηγηθεί γιατί ορισμένοι είναι βιολογικά πιο επιρρεπείς στη γήρανση του εγκεφάλου και σε παθήσεις που σχετίζονται με την άνοια.
Άλλες πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι το μέγεθος του κεφαλιού, όπως μετράται από την περίμετρο κεφαλιού, δεν αποτελεί άμεση αιτία άνοιας, αλλά μπορεί να επηρεάζει το πότε και πόσο έντονα εμφανίζονται τα συμπτώματα. Το μέγεθος του κεφαλιού χρησιμοποιείται συχνά ως ένας απλός τρόπος εκτίμησης του εγκεφαλικού αποθέματος – δηλαδή της ικανότητας του εγκεφάλου να αντεπεξέρχεται σε βλάβες πριν γίνουν εμφανή τα προβλήματα μνήμης.
- Άτομα με μικρότερη περίμετρο κεφαλιού και χαμηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης είχαν υψηλότερο κίνδυνο να αναπτύξουν άνοια με την πάροδο του χρόνου, σε σύγκριση με όσους είχαν μεγαλύτερο κεφάλι και περισσότερη εκπαίδευση, σύμφωνα με μελέτη.
- Μεγαλύτερη περίμετρος κεφαλιού έχει συνδεθεί με λιγότερο σοβαρά γνωστικά συμπτώματα σε άτομα που ήδη έχουν Αλτσχάιμερ, ακόμη και όταν η εγκεφαλική παθολογία είναι παρόμοια. Αυτό ενισχύει την ιδέα ότι ένα μεγαλύτερο «εγκεφαλικό απόθεμα» μπορεί να καθυστερεί την εμφάνιση συμπτωμάτων.
- Ανασκοπήσεις σχετικά με το γνωστικό και εγκεφαλικό απόθεμα περιγράφουν σταθερά το μέγεθος του κεφαλιού ως δείκτη της δια βίου εγκεφαλικής ικανότητας, κάτι που μπορεί να εξηγεί γιατί ορισμένοι άνθρωποι αντέχουν καλύτερα τις εγκεφαλικές αλλαγές που σχετίζονται με την άνοια.
Θαύμα για τη θεραπεία του Αλτσχάιμερ: Οι επιστήμονες είναι κοντά στην αντιστροφή της νόσου
Το μέγεθος του κεφαλιού και η εκπαίδευση μπορεί να προστατεύουν τον εγκέφαλο
Οι ειδικοί πιστεύουν ότι το μικρότερα κεφάλια και ο μικρότερος εγκέφαλος μειώνουν τον αριθμό των ζωτικών εγκεφαλικών κυττάρων που διαθέτει ένα άτομο, οπότε όταν αυτά τα κύτταρα υφίστανται βλάβες με την ηλικία και εμφανίζονται πρώιμα στάδια άνοιας, υπάρχει μικρότερο «περιθώριο» προστασίας απέναντι στις νευρογνωστικές παθήσεις. Η περιορισμένη εκπαίδευση, εν τω μεταξύ, έχει συνδεθεί εδώ και καιρό με την άνοια, καθώς η μάθηση βοηθά στην ενίσχυση των συνδέσεων μεταξύ των εγκεφαλικών κυττάρων και αυξάνει την πιθανότητα υιοθέτησης υγιεινών συνηθειών.
Το μεγαλύτερο μέρος της ανάπτυξης του κεφαλιού συμβαίνει στην πρώιμη παιδική ηλικία, γεγονός που δείχνει ότι η πρόληψη της άνοιας ξεκινά πολύ πριν από την εμφάνιση συμπτωμάτων. Τα ευρήματα έρχονται σε μια περίοδο όπου η νόσος Αλτσχάιμερ, η πιο συχνή μορφή άνοιας, προσβάλλει σχεδόν 7 εκατομμύρια Αμερικανούς, με τον αριθμό αυτό να αναμένεται να σχεδόν διπλασιαστεί έως το 2050. Οι συμμετέχουσες στη μελέτη προέρχονταν από τη «Nun Study», η οποία ξεκίνησε το 1991 και περιλαμβάνει 678 καθολικές μοναχές από επτά πόλεις των ΗΠΑ.
Η μελέτη με καλόγριες βοήθησε στην παρακολούθηση της εγκεφαλικής υγείας επί δεκαετίες
Οι συμμετέχουσες ήταν ηλικίας από 75 έως 102 ετών, με μέσο όρο ηλικίας τα 83 έτη. Όλες συμφώνησαν να δωρίσουν τον εγκέφαλό τους μετά τον θάνατό τους για ερευνητικούς σκοπούς. Όλες προέρχονταν από το ίδιο τάγμα με την ίδια στέγαση, εισόδημα, διατροφή και πρόσβαση σε υγειονομική περίθαλψη, ενώ οι περισσότερες είχαν παρόμοιο επίπεδο εκπαίδευσης. Οι μοναχές απέφευγαν επίσης το αλκοόλ και το κάπνισμα, σημαντικούς παράγοντες κινδύνου για άνοια.
Εκτός από την ανάλυση των δωρημένων εγκεφάλων, οι ερευνητές εξέτασαν ιατρικά και οδοντιατρικά αρχεία, καθώς και αυτοβιογραφίες που είχαν γράψει οι αδελφές ως νεαρές ενήλικες πριν δώσουν τους όρκους τους. Κάθε αδελφή υποβαλλόταν επίσης σε ετήσιες νευρολογικές εξετάσεις και γνωστικές αξιολογήσεις, που περιλάμβαναν ασκήσεις ανάκλησης και αναγνώρισης λέξεων, καθώς και βασικές δραστηριότητες καθημερινής ζωής.
Οι γνωστικές δοκιμασίες στην αρχή της μελέτης έδειξαν ότι 118 συμμετέχουσες, δηλαδή το 17%, είχαν ενδείξεις ήπιας γνωστικής έκπτωσης, πρόδρομου σταδίου της άνοιας, ενώ 80 πληρούσαν τα κριτήρια για άνοια ήδη κατά την έναρξη. Από τις 334 συμμετέχουσες που παρακολουθήθηκαν δύο δεκαετίες μετά την έναρξη της μελέτης, το 39% είχε σοβαρή γνωστική έκπτωση.
Με βάση τα ιατρικά αρχεία και τις νεκροτομές εγκεφάλου, οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι οι συμμετέχουσες με χαμηλό επίπεδο εκπαίδευσης και μικρότερη περίμετρο κεφαλιού είχαν τέσσερις φορές μεγαλύτερη πιθανότητα να διαγνωστούν με άνοια σε σύγκριση με όσες ήταν πιο μορφωμένες και είχαν μεγαλύτερο κεφάλι. Σίχαν επίσης πιο μικρό ιππόκαμπο, την περιοχή του εγκεφάλου που συνδέεται με τη μνήμη. Ωστόσο, η παρουσία μόνο ενός από αυτούς τους παράγοντες δεν αύξανε σημαντικά τον κίνδυνο.
Τι είναι το «γνωστικό απόθεμα» και πώς επηρεάζει την εγκεφαλική υγεία
Οι επιστήμονες πιστεύουν ότι τα κεφάλια με μεγαλύτερη περίμετρος, η οποία υποδηλώνει και μεγαλύτερο εγκέφαλο, προσφέρει ένα «γνωστικό απόθεμα» επιπλέον εγκεφαλικών κυττάρων και συνάψεων. Όταν τα εγκεφαλικά κύτταρα υφίστανται βλάβες με την ηλικία, ο μεγαλύτερος εγκέφαλος μπορεί να τις αντέξει περισσότερο από ό,τι ένας μικρότερος. Η εκπαίδευση, από την άλλη πλευρά, βοηθά τον εγκέφαλο να σχηματίσει πιο σύνθετα δίκτυα και μεγαλύτερο γνωστικό απόθεμα. Έχει επίσης αποδειχθεί ότι ενισχύει τις συνάψεις μεταξύ των εγκεφαλικών κυττάρων.
Τα άτομα με υψηλότερο επίπεδο εκπαίδευσης είναι επίσης πιο πιθανό να ακολουθούν υγιεινές συνήθειες, όπως ισορροπημένη διατροφή, άσκηση και αποφυγή καπνίσματος, παράγοντες που έχουν συνδεθεί άμεσα με την άνοια και τη συνολική υγεία του εγκεφάλου. Περίπου το 90% της ανάπτυξης του κεφαλιού ολοκληρώνεται πριν από την ηλικία των έξι ετών, ενώ ο εγκέφαλος φτάνει περίπου στο 75% του ενήλικου μεγέθους του μέχρι τον πρώτο χρόνο ζωής.
Άνοια: Το σημάδι στην οδήγηση που μπορεί να είναι ένδειξη γνωστικής έκπτωσης
Η μέση περίμετρος κεφαλιού είναι γενικά 55 εκατοστά για τις γυναίκες και 57 εκατοστά για τους άνδρες. Προγεννητικοί παράγοντες, όπως η διατροφή της μητέρας, το βάρος και το ιστορικό χρήσης ουσιών, μπορεί να επηρεάζουν το μέγεθος του κεφαλιού, ενώ η έκθεση σε περιβαλλοντικές τοξίνες όπως ο μόλυβδος μπορεί να αναστείλει την ανάπτυξη. Οι ερευνητές έγραψαν σύμφωνα με το Daily Mail ότι «τα ευρήματα από τη Nun Study υπογραμμίζουν το γεγονός ότι η γνωστική υγεία και η πρόληψη της άνοιας είναι μια δια βίου διαδικασία και δεν περιορίζονται στα τελευταία χρόνια της ζωής».
Πηγές: Daily Mail, PubMed, PMC, PMC, Nature