Έχει συμβεί σχεδόν σε όλους: απολαμβάνετε το λαχταριστό παγωτό σας ή πίνετε μια γουλιά γρανίτα μια ζεστή καλοκαιρινή ημέρα, και ξαφνικά νιώθετε έναν οξύ, διαπεραστικό πόνο στο μέτωπο. Τι είναι ο «πονοκέφαλος του παγωτού», ή κοινώς brain freeze, τι το προκαεί και τι συμβαίνει στον εγκέφαλο.
Πού οφείλεται το brain freeze, ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο και τι αποκαλύπτει για το νευρικό μας σύστημα
Ο λόγος για τον «πονοκέφαλο του παγωτού» ή brain freeze — δηλαδή έναν αιφνίδιο πονοκέφαλο που οφείλεται συνήθως στην κατανάλωση παγωμένων τροφών ή ροφημάτων —, είναι εντελώς αβλαβής.
Σύμφωνα με ανασκόπηση του 2023 με τίτλο «Cold-Stimulus Headache in Children and Adolescents», ο πονοκέφαλος από ψυχρό ερέθισμα εμφανίζεται πιο συχνά στα παιδιά από ό,τι στους ενήλικες, χωρίς διαφορά μεταξύ των δύο φύλων, ενώ συνοδεύεται από ισχυρό οικογενειακό ιστορικό και σημαντική συννοσηρότητα με την ημικρανία.
Η ανασκόπηση επισημαίνει επίσης ότι τα πυροδοτικά αίτια από την κατάποση κρύων τροφών ή ροφημάτων είναι παρόμοια στα παιδιά και τους ενήλικες, ενώ παρουσιάζει μια νέα παιδιατρική περίπτωση πονοκεφάλου που προκλήθηκε από χαμηλή θερμοκρασία περιβάλλοντος, τονίζοντας ότι τα περιστατικά σε παιδιά παραμένουν ανεπαρκώς μελετημένα και πιθανότατα υποεκτιμημένα.
Στην ιατρική κοινότητα, το φαινόμενο αυτό ονομάζεται σφηνοϋπερώιος γαγγλιονευραλγία (αγγ. Sphenopalatine Ganglioneuralgia) ή πονοκέφαλος από έκθεση σε ψύχος. Αλλά τι συμβαίνει ακριβώς στη φυσιολογία του σώματός μας μέσα σε αυτά τα λίγα δευτερόλεπτα;
Πονοκέφαλος: Νευρολόγος προειδοποιεί για ένα συγκεκριμένο αντικείμενο στο σπίτι που τον προκαλεί
Ο μηχανισμός πίσω από τον πόνο
Το brain freeze δεν είναι τίποτα περισσότερο από έναν εξελιγμένο μηχανισμό προστασίας του οργανισμού. Η διαδικασία ενεργοποιείται σε τρία βασικά στάδια:
- Η απότομη πτώση θερμοκρασίας: Όταν μια πολύ κρύα τροφή αγγίζει τον ουρανίσκο (την υπερώα) ή το πίσω μέρος του λαιμού, προκαλεί ακαριαία συστολή των τοπικών αιμοφόρων αγγείων.
- Η αντισταθμιστική διαστολή: Αμέσως μόλις το κρύο ερέθισμα υποχωρήσει, ο εγκέφαλος αντιδρά για να προστατεύσει την περιοχή από την υποθερμία. Στέλνει αυξημένη ποσότητα θερμού αίματος, προκαλώντας ταχεία διαστολή των αγγείων.
- Το σήμα του πόνου: Αυτή η απότομη αυξομείωση της πίεσης στα αιμοφόρα αγγεία διεγείρει τα νευρικά κύτταρα της περιοχής.
Το παράδοξο του πόνου: Αν και ο εγκέφαλος ο ίδιος δεν διαθέτει υποδοχείς πόνου, το τρίδυμο νεύρο (trigeminal nerve) — υπεύθυνο για την αίσθηση στο πρόσωπο — λαμβάνει τα σήματα από τον ουρανίσκο. Επειδή το ίδιο νεύρο νευρώνει και το μέτωπο, ο εγκέφαλος παρερμηνεύει την πηγή του ερεθίσματος, μεταφέροντας την αίσθηση του πόνου μπροστά στο κεφάλι. Το φαινόμενο αυτό ονομάζεται προβαλλόμενος πόνος (referred pain).
Ημικρανία: Τι προκαλεί στον εγκέφαλο και πώς να την αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικά
Τι αποκαλύπτει για τη λειτουργία του εγκεφάλου
Ερευνητές, όπως αυτοί από το Πανεπιστήμιο Harvard και την Ιατρική Σχολή του Πανεπιστημίου Wake Forest, έχουν χρησιμοποιήσει το φαινόμενο του brain freeze για να κατανοήσουν καλύτερα τις αγγειακές λειτουργίες του εγκεφάλου.
Σε μελέτες με υπερηχογράφημα Doppler, διαπιστώθηκε ότι κατά τη διάρκεια του brain freeze παρατηρείται απότομη αύξηση της ροής του αίματος στην πρόσθια εγκεφαλική αρτηρία. Η υπερβολική αυτή ροή αυξάνει προσωρινά την πίεση στο κρανίο. Μόλις η αρτηρία συσταλεί ξανά στα φυσιολογικά της επίπεδα, ο πόνος εξαφανίζεται.
Αυτή η διαπίστωση προσφέρει σημαντικές ενδείξεις για τη μελέτη των ημικρανιών και των αγγειακών πονοκεφάλων, καθώς ο μηχανισμός απότομης διαστολής των αγγείων φαίνεται να είναι κοινός.
Πώς να τον σταματήσετε αμέσως
Αν και ο πόνος κορυφώνεται μέσα σε 20-60 δευτερόλεπτα και υποχωρεί αυτόματα, υπάρχουν επιστημονικά τρόποι για να τον αναστείλετε ταχύτερα:
- Πιέστε τη γλώσσα στον ουρανίσκο: Τοποθετήστε το κάτω μέρος της γλώσσας σας σταθερά στην οροφή του στόματος. Η θερμότητα της γλώσσας θα επαναφέρει γρήγορα τη θερμοκρασία της υπερώας.
- Πιείτε κάτι που είναι σε θερμοκρασία δωματίου: Αυτό βοηθά στην εξισορρόπηση του θερμικού σοκ.
- Καλύψτε το στόμα και τη μύτη με τα χέρια: Αναπνεύστε θερμό αέρα για να ζεστάνετε την αεροφόρο οδό.
To brain freeze είναι μια υπενθύμιση για το πόσο γρήγορα και αποτελεσματικά αντιδρά το νευρικό μας σύστημα στις εξωτερικές αλλαγές. Την επόμενη φορά, λοιπόν, απολαύστε το αγαπημένο σας παγωτό αλλά λίγο πιο αργά.
Πηγές: PMC, bmj, SageJournals, SageJournals, PMC