Η απώλεια βάρους δεν έχει να κάνει μόνο την πειθαρχία — επηρέαζεται από τη βιολογία του εγκεφάλου, τη συμπεριφορά και το περιβάλλον στο οποίο ζούμε. Πρόσφατες έρευνες αναλλύουν αρχαίους μηχανισμούς επιβίωσης, σύγχρονες θεραπείες όπως τα φάρμακα GLP-1 και συμπεραίνουν γιατί δεν μπορούμε να αδυνατίσουμε εύκολα.
Πώς να τρώτε μακαρόνια και ψωμί χωρίς να παχύνετε; Το απλό κόλπο που προτείνει ειδικός
Μπορεί ο εγκέφαλός σας να σαμποτάρει τις προσπάθειές σας για απώλεια βάρους; Επιστήμονες εντοπίζουν τον πιο αποτελεσματικό τρόπο να αδυνατίσετε
Για χρόνια, η απώλεια βάρους παρουσιαζόταν μόνο ως δύναμη θέλησης — φάτε λιγότερο και κινηθείτε περισσότερο. Όμως η επιστήμη δείχνει ότι είναι πολύ πιο σύνθετη. Οι πρόγονοί μας βασίζονταν στο σωματικό λίπος για να επιβιώσουν, έτσι ο εγκέφαλος εξελίχθηκε με ισχυρά συστήματα για να προστατεύει τα ενεργειακά αποθέματα. Στον σημερινό κόσμο της συνεχούς πρόσβασης σε τροφή και της ελάχιστης απαιτούμενης κίνησης, αυτοί οι ίδιοι μηχανισμοί επιβίωσης λειτουργούν εναντίον μας.
Όταν χάνετε βάρος, το σώμα αντιδρά σαν να αντιμετωπίζει κίνδυνο: οι ορμόνες της πείνας αυξάνονται, οι λιγούρες εντείνονται και η κατανάλωση ενέργειας επιβραδύνεται. Έρευνες δείχνουν επίσης ότι ο εγκέφαλος μπορεί να «θυμάται» το αυξημένο βάρος από παλαιότερα και να το αντιμετωπίζει ως το νέο φυσιολογικό, ωθώντας το σώμα να ανακτήσει το χαμένο βάρος. Αυτό βοηθά να εξηγηθεί γιατί η δίαιτα είναι τόσο δύσκολη μακροπρόθεσμα. Η επαναπρόσληψη βάρους δεν είναι αποτυχία πειθαρχίας — είναι η βιολογία που δυσχεραίνει την απώλεια βάρους.
Πώς μπορεί να επηρεάσουν την απώλεια βάρους η συμπεριφορά και η νευροχημεία του εγκεφάλου
Σύμφωνα με μελέτη του 2026 με τίτλο Effects of Dietary Weight Loss on Brain-Derived Neurotrophic Factor in Individuals With Overweight and Obesity: A Systematic Review, οι διατροφικές παρεμβάσεις απώλειας βάρους σε ενήλικες με υπερβολικό βάρος ή παχυσαρκία παρουσιάζουν μικτά αποτελέσματα στα επίπεδα κυκλοφορούντος BDNF. Η διαλειμματική νηστεία, η Μεσογειακή διατροφή και η κετογονική δίαιτα συχνότερα αυξάνουν το BDNF, ενώ ο συνεχής θερμιδικός περιορισμός συχνά δεν δείχνει αλλαγή ή ακόμη και μειώσεις.
Απώλεια βάρους μετά την εμμηνόπαυση: Μελέτη αποκαλύπτει την καλύτερη μέθοδο
Άλλες έρευνες δείχνουν ότι η απώλεια βάρους δεν αφορά μόνο τη δύναμη θέλησης ή την πρόσληψη θερμίδων — ο εγκέφαλος παίζει κεντρικό ρόλο στον τρόπο που τρώμε. Τα νευρωνικά κυκλώματα σε περιοχές όπως ο υποθάλαμος και τα κέντρα ανταμοιβής ρυθμίζουν τόσο τις ενεργειακές ανάγκες όσο και την κατανάλωση τροφής που καθοδηγείται από την ευχαρίστηση. Η ντοπαμίνη οδηγεί τη «ηδονική» κατανάλωση τροφής, δηλαδή τρώμε για ευχαρίστηση και όχι από πείνα. Φάρμακα όπως τα GLP-1 δρουν επίσης στα μονοπάτια ανταμοιβής του εγκεφάλου, γι’ αυτό και φάρμακα όπως η σεμαγλουτίδη μπορούν να μειώσουν την όρεξη και τις λιγούρες. Ψυχολογικά χαρακτηριστικά — συμπεριλαμβανομένων των κινήτρων, του αυτοελέγχου και της ευαισθησίας στα ερεθίσματα τροφής — συνδέονται με συγκεκριμένα πρότυπα εγκεφαλικής δραστηριότητας και μπορεί να επηρεάζουν τον κίνδυνο επαναπρόσληψης βάρους.
- Τα κυκλώματα ανταμοιβής του εγκεφάλου επηρεάζουν την όρεξη και τις λιγούρες.
- Η ντοπαμίνη οδηγεί την κατανάλωση τροφής που βασίζεται στην ευχαρίστηση.
- Οι θεραπείες GLP-1 μειώνουν τόσο την πείνα όσο και την κατανάλωση τροφής που καθοδηγείται από την ανταμοιβή.
- Η συμπεριφορά και τα εγκεφαλικά πρότυπα επηρεάζουν τον μακροπρόθεσμο έλεγχο βάρους.
Η απάντηση μπορεί να μην βρίσκεται στη βιολογία
Εδώ είναι που τα φάρμακα απώλειας βάρους όπως η σεμαγλουτίδη έχουν προσφέρει νέα ελπίδα. Λειτουργούν με το να μιμούνται ορμόνες του εντέρου που λένε στον εγκέφαλο να περιορίσει την όρεξη. Όμως δεν ανταποκρίνονται όλοι καλά σε αυτά τα φάρμακα. Για ορισμένους, οι παρενέργειες μπορούν να καταστήσουν δύσκολη τη συνέχιση της θεραπείας, και για άλλους τα φάρμακα δεν φαίνεται να οδηγούν καθόλου σε απώλεια βάρους. Συχνά επίσης συμβαίνει ότι όταν διακόπτεται η θεραπεία, η βιολογία επανέρχεται — και το χαμένο βάρος επιστρέφει.
Οι εξελίξεις στην έρευνα για την παχυσαρκία και τον μεταβολισμό μπορεί να σημαίνουν ότι στο μέλλον θα είναι δυνατό οι θεραπείες να μειώνουν αυτά τα σήματα που ωθούν το σώμα πίσω στο αρχικό του βάρος, ακόμη και πέρα από την περίοδο της θεραπείας. Η έρευνα δείχνει επίσης ότι η καλή υγεία δεν είναι το ίδιο πράγμα με «ένα καλό βάρος». Δηλαδή, η άσκηση, ο καλός ύπνος, η ισορροπημένη διατροφή και η ψυχική ευεξία μπορούν να βελτιώσουν την καρδιακή και μεταβολική υγεία, ακόμη κι αν ο αριθμός στη ζυγαριά μόλις που μεταβάλλεται.
Ειδικοί υποστηρίζουν ότι το κλειδί για επιτυχή απώλεια βάρους κρύβεται στην κοινωνία
Φυσικά, η παχυσαρκία δεν είναι μόνο ατομικό πρόβλημα — απαιτείται μια προσέγγιση σε κοινωνικό επίπεδο για να αντιμετωπιστούν πραγματικά οι βαθύτερες αιτίες. Και η έρευνα δείχνει ότι μια σειρά από προληπτικά μέτρα μπορεί να κάνουν τη διαφορά — όπως η επένδυση σε πιο υγιεινά σχολικά γεύματα, η μείωση της προώθησης πρόχειρου φαγητού στα παιδιά, ο σχεδιασμός γειτονιών όπου το περπάτημα και η ποδηλασία έχουν προτεραιότητα έναντι των αυτοκινήτων, και τα εστιατόρια να διαθέτουν τυποποιημένες μερίδες φαγητού.
Οι επιστήμονες δίνουν επίσης ιδιαίτερη προσοχή σε κρίσιμα πρώιμα στάδια ζωής — από την εγκυμοσύνη έως περίπου την ηλικία των επτά ετών — όταν το σύστημα ρύθμισης βάρους ενός παιδιού είναι ιδιαίτερα εύπλαστο. Πράγματι, η έρευνα έχει διαπιστώσει ότι παράγοντες όπως το τι τρώνε οι γονείς, ο τρόπος με τον οποίο τρέφονται τα βρέφη και οι πρώιμες συνήθειες τρόπου ζωής μπορούν να διαμορφώσουν τον τρόπο με τον οποίο ο εγκέφαλος ελέγχει την όρεξη και την αποθήκευση λίπους για τα επόμενα χρόνια.
Εάν προσπαθείτε να χάσετε βάρος, υπάρχουν ακόμη πράγματα που μπορείτε να κάνετε — κυρίως εστιάζοντας λιγότερο σε εξαντλητικές δίαιτες και περισσότερο σε βιώσιμες συνήθειες που υποστηρίζουν τη συνολική ευεξία. Η προτεραιότητα στον ύπνο βοηθά στη ρύθμιση της όρεξης, για παράδειγμα, ενώ η τακτική δραστηριότητα — ακόμη και το περπάτημα — μπορεί να βελτιώσει τα επίπεδα σακχάρου στο αίμα και την καρδιακή υγεία.
Απώλεια βάρους: Πώς θα επιταχύνουμε τον μεταβολισμό μας – Ειδικός μοιράζεται τρία μυστικά
Το βασικό συμπέρασμα, ωστόσο, είναι ότι η παχυσαρκία δεν αποτελεί προσωπική αποτυχία, αλλά μια βιολογική κατάσταση που αλλάζει και επηρεάζεται από τον εγκέφαλό μας, τα γονίδιά μας και τα περιβάλλοντα στα οποία ζούμε. Τα καλά νέα είναι ότι οι εξελίξεις στη νευροεπιστήμη και τη φαρμακολογία προσφέρουν νέες ευκαιρίες όσον αφορά τις θεραπείες, ενώ οι στρατηγικές πρόληψης μπορούν να αλλάξουν το τοπίο για τις μελλοντικές γενιές. Αν έχετε δυσκολευτεί να χάσετε βάρος και να το διατηρήσετε, να γνωρίζετε ότι δεν είστε μόνοι και δεν φταίτε εσείς. Ο εγκέφαλος είναι ένας ισχυρός αντίπαλος. Αλλά με την επιστήμη, την ιατρική και πιο έξυπνες πολιτικές, αρχίζουμε να αλλάζουμε τους κανόνες του παιχνιδιού.
Πηγές: Conversation, Cell, Science, PMC, PubMed, PubMed, PubMed