Ένα φτέρνισμα μπορεί να μοιάζει δραματικό, άβολο ή ακόμη και ανησυχητικό. Τι λέει η σύγχρονη επιστήμη, για αυτό το εκρηκτικό αντανακλαστικό; Γιατί φτερνιζόματε; Τι σημαίνει για την υγεία μας; Κάνει να το κρατάμε;
Γιατί λέμε «αψού» όταν φτερνιζόμαστε;
Τι είναι το φτέρνισμα και τι σημαίνει για την υγεία μας
Για αιώνες, το φτέρνισμα θεωρούνταν σημάδια της μοίρας – από την Οδύσσεια του Ομήρου, όπου η Πηνελόπη παίρνει το φτέρνισμα του Τηλέμαχου ως καλό οιωνό, μέχρι την Ανάβαση του Ξενοφώντα, όπου το φτέρνισμα ενός στρατιώτη εκλαμβάνεται ως θεϊκή ενθάρρυνση. Ακόμη και ο St Augustine σημείωνε ότι κάποιοι άνθρωποι ξαναγύριζαν στο κρεβάτι αν φτερνίζονταν την ώρα που φορούσαν τις παντόφλες τους.
Σήμερα, η επιστήμη δίνει μια πιο γειωμένη εξήγηση. «Είναι μια σωματική αντίδραση για να απαλλαγεί το σώμα από κάτι που το ερεθίζει», λέει η Sheena Cruickshank, ανοσολόγος και καθηγήτρια στο University of Manchester, σύμφωνα με το The Guardian. Εξηγεί ότι οι τρίχες της μύτης και τα μικροσκοπικά κροσσωτά κύτταρα αντιλαμβάνονται τους εισβολείς και ενεργοποιούν μια νευρική αντίδραση που προκαλεί το φτέρνισμα.
Ο ερεθισμός αυτός μπορεί να προέρχεται από αλλεργιογόνα, ιούς, σκόνη ή πιπέρι, αλλά μπορεί επίσης να προκληθεί από τον κρύο αέρα, το τράβηγμα ενός φρυδιού ή ακόμη και από το έντονο φως σε άτομα με το κληρονομικό σύνδρομο ACHOO, ένα αντανακλαστικό του οποίου ο ακριβής μηχανισμός δεν είναι ακόμη πλήρως κατανοητός.
Πρέπει να κρατάμε το φτέρισμα;
Η καταστολή ενός φτερνίσματος σημαίνει ότι μπλοκάρετε ένα φυσικό αντανακλαστικό που βοηθά στον καθαρισμό ερεθιστικών παραγόντων από τη μύτη και τους αεραγωγούς. Σύμφωνα με άρθρο με τίτλο «The Dangers of Sneezing: A Review of Injuries», το φτέρνισμα μπορεί να δημιουργήσει υψηλές ενδοθωρακικές πιέσεις και η βίαιη καταστολή του έχει συσχετιστεί με τραυματισμούς που επηρεάζουν το θωρακικό, ωτολογικό, οφθαλμικό και ενδοκρανιακό σύστημα. Η ανασκόπηση εντόπισε 52 μοναδικές αναφορές τραυματισμών που σχετίζονται με το φτέρνισμα και κατέληξε στο συμπέρασμα ότι θα πρέπει να το αφήνουμε να εξελιχθεί χωρίς παρέμβαση, ώστε να μειώνεται ο κίνδυνος βλάβης.
Κρατάτε το φτέρνισμά σας; Ειδικός του Cleveland απαντά αν κάνει κακό
Αν και οι σοβαροί τραυματισμοί είναι σπάνιοι, η ιατρική βιβλιογραφία καταγράφει περιπτώσεις όπου η απότομη πίεση από ένα μπλοκαρισμένο φτέρνισμα επηρέασε τα αυτιά, τον λαιμό ή το στήθος. Επειδή έχει προστατευτικό ρόλο και η καταστολή του αυξάνει απότομα την εσωτερική πίεση, οι ειδικοί γενικά συμβουλεύουν να αφήνετε το φτέρνισμα να συμβεί φυσικά, καλύπτοντας τη μύτη και το στόμα.
Τι δείχνει η έρευνα:
- Το φτέρνισμα είναι ένα προστατευτικό αντανακλαστικό που απομακρύνει ερεθιστικούς παράγοντες από τους αεραγωγούς
- Το μπλοκάρισμα ενός φτερνίσματος μπορεί να αυξήσει την πίεση στους αεραγωγούς πάνω από 20 φορές το φυσιολογικό
- Σπάνιοι τραυματισμοί στο αυτί, τον λαιμό ή το στήθος έχουν αναφερθεί μετά από καταστολή φτερνίσματος
- Τα στοιχεία προέρχονται κυρίως από αναφορές περιστατικών και όχι από μεγάλες κλινικές μελέτες
Τι σημαίνει το φτέρισμα για την υγεία μας – Τι μπορεί να το προκαλεί και πόσο δυνατό μπορεί να είναι
Το φτέρνισμα μπορεί να μοιάζει δραματικό, αλλά είναι ένα από τα πιο βασικά προστατευτικά αντανακλαστικά του σώματος. Είναι επίσης μία από τις πιο ισχυρές ακούσιες ενέργειες που μπορεί να κάνει ο άνθρωπος, με τους μυς του θώρακα και της κοιλιάς να σπρώχνουν βίαια τον αέρα έξω από τους πνεύμονες.
Παρόλα αυτά, δεν είναι τόσο ακραίο όσο υποστηρίζουν οι μύθοι. Πρόσφατες μελέτες δείχνουν ότι η ορατή ροή αέρα από ένα φτέρνισμα συνήθως ταξιδεύει λιγότερο από ένα μέτρο και με ταχύτητα περίπου 16 χιλιόμετρα την ώρα – πολύ πιο αργά από τη συχνά αναφερόμενη σύγκριση των 160 χιλιομέτρων την ώρα με το σερβίς ενός επαγγελματία τενίστα. Το φτέρνισμα δεν κάνει την καρδιά να σταματά για ένα χτύπο και το να κρατάτε τα μάτια σας ανοιχτά δεν θα τα κάνει να «πεταχτούν έξω», παρά τους παλιούς αστικούς μύθους.
Κόβετε το φτάρνισμα; Ειδικός αποκαλύπτει 5 σοβαρά προβλήματα υγείας που μπορεί να πάθετε
Ο λόγος που αυτή η πράξη φαίνεται τόσο βίαιη συνδέεται με τον αμυντικό της ρόλο. «Είναι ένας βασικός προστατευτικός μηχανισμός», λέει η ειδικός. «Το πρώτο στάδιο κάθε ανοσολογικής απόκρισης είναι να προσπαθήσει να εμποδίσει τα πράγματα να μπουν εξαρχής, αλλά το επόμενο είναι να απομακρύνει ό,τι μπορεί να σας βλάψει». Πρόλο που το φτέρνισμα μπορεί «να ξεφύγει σε περιπτώσεις πολύ σκονισμένων χώρων ή αλλεργιογόνων, είναι στην πραγματικότητα μια πολύ λογική αντίδραση που βλέπουμε σε πολλά είδη θηλαστικών».
Οι επιστήμονες εξακολουθούν να ενδιαφέρονται για το τι μπορεί να σηματοδοτεί το φτέρνισμα για το περιβάλλον. Η Cruickshank έχει εργαστεί σε προγράμματα επιστήμης των πολιτών που εξετάζουν τη ρύπανση και τις αλλεργίες, βρίσκοντας μια σαφή σύνδεση μεταξύ περιοχών με ρύπανση και πιο σοβαρών, μεγαλύτερης διάρκειας συμπτωμάτων. «Ξέρουμε ότι η ρύπανση καταστρέφει τα τοιχώματα της μύτης και των πνευμόνων, και αυτό βοηθά να εισέλθουν πράγματα που δεν θα έπρεπε», λέει. «Αλλά υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι η ρύπανση μπορεί να αρχίσει να επαναπρογραμματίζει το ανοσοποιητικό σας σύστημα, κάνοντάς σας να αντιδράτε ακατάλληλα σε ορισμένα ερεθίσματα».
Όσον αφορά τον κίνδυνο, το ίδιο το φτέρνισμα είναι εκπληκτικά δύσκολο να μελετηθεί. «Αυτό είναι πολύ δύσκολο να μελετηθεί, γιατί το φτέρνισμα είναι ένα ακούσιο πράγμα που συμβαίνει σχετικά σπάνια», λέει η Catherine Noakes, καθηγήτρια περιβαλλοντικής μηχανικής κτιρίων στο University of Leeds, σύμφωνα με την ίδια πηγή. «Έχουμε πολύ περισσότερα δεδομένα για την ποσότητα και τον τύπο των σωματιδίων που απελευθερώνουμε όταν μιλάμε, αναπνέουμε, τραγουδάμε ή βήχουμε, γιατί μπορείς να κάνεις κάποιον να τα κάνει αυτά – αλλά δεν γνωρίζουμε πολλά για τη σχετική σημασία του φτερνίσματος».
Μπορεί να μεταδώσει λοιμώξεις όπως το κρυολόγημα, η γρίπη και η Covid, καθώς και φυματίωση, ιλαρά, παρωτίτιδα, ερυθρά, ανεμοβλογιά, αναπνευστικό συγκυτιακό ιό, λοιμώδη μονοπυρήνωση και αδενοϊό. Η χρήση χαρτομάντιλου ή το να φτερνιζόμαστε στον αγκώνα βοηθά στη μείωση της μετάδοσης. Το άγγιγμα επιφανειών μετά από φτέρνισμα στο χέρι μπορεί να μεταδώσει νόσο, αν και το Lancet έχει σημειώσει ότι οι πρώιμες υποθέσεις για τη μετάδοση της Covid μέσω επιφανειών βασίστηκαν σε μελέτες που δεν αντανακλούσαν την πραγματική ζωή.
«Ένα απλό φτάρνισμα μου προκάλεσε εγκεφαλικό» – Πότε μπορεί να συμβεί αυτό που έπαθε ο 35χρονος
Αν η αποφυγή ενός μολυσματικού ατόμου είναι δύσκολη, «η μόνη πραγματική εναλλακτική είναι κάτι σαν μια μάσκα FFP2», λέει η Noakes, και προσθέτει ότι όσοι φτερνίζονται συχνά θα πρέπει να εξετάσουν αν χρειάζεται να βρίσκονται έξω. Τις περισσότερες φορές, όμως, ένα φτέρνισμα είναι απλώς σημάδι ερεθισμού, ρύπανσης ή ήπιας ασθένειας και όχι κάτι που πρέπει να ανησυχείτε.
Πηγές: The Guardian, PMC, PubMed