Η απώλεια μνήμης μπορεί να συμβεί για πολλούς λόγους, από τη φυσιολογική γήρανση έως ιατρικές παθήσεις και καθημερινές συνήθειες ζωής. Επιστημονικά δεδομένα δείχνουν ότι οι μεγαλύτεροι σε ηλικία ενήλικες και τα άτομα με πολλούς παράγοντες κινδύνου έχουν αυξημένο κίνδυνο να εμφανίσουν πιο γρήγορα προβλήματα στη μνήμη.
Ομίχλη εγκεφάλου στην εμμηνόπαυση: Πώς να την αναγνωρίσετε και να την αντιμετωπίσετε αποτελεσματικά
Τι μπορεί να προκαλέσει απώλεια μνήμης; Ποιοι διατρέχουν μεγαλύτερο κίνδυνο
Τα άτομα που διατρέχουν τον αυξημένο κίνδυνο για απώλεια μνήμης περιλαμβάνουν τους γηραιότερους ενήλικες, όσους έχουν γενετική προδιάθεση (όπως APOE ε4) και άτομα με πολλούς παράγοντες κινδύνου που σχετίζονται με την υγεία και τον τρόπο ζωής, όπως το κάπνισμα, η βαριά κατανάλωση αλκοόλ, ο διαβήτης, η κατάθλιψη ή η χαμηλή σωματική δραστηριότητα. Πρόσφατη έρευνα δείχνει ότι όσο περισσότερους παράγοντες κινδύνου έχει ένα άτομο, τόσο μεγαλύτερη είναι η πιθανότητα ταχύτερης έκπτωσης της μνήμης.
Παράγοντες και επιλογές τρόπου ζωής που μπορεί να προκαλέσουν ή να επιδεινώσουν την απώλεια μνήμης
Σύμφωνα με μελέτη του 2025 με τίτλο «Vulnerability to memory decline in aging revealed by a mega-analysis of structural brain change», η έκπτωση της μνήμης σε γνωστικά υγιείς μεγαλύτερους ενήλικες συνδέεται με εκτεταμένη απώλεια όγκου του εγκεφάλου, η οποία δεν περιορίζεται μόνο στον ιππόκαμπο. Η μελέτη διαπίστωσε ότι αυτές οι συσχετίσεις εγκεφάλου–μνήμης γίνονται ισχυρότερες με την αύξηση της ηλικίας, υποδεικνύοντας κοινές δομικές ευαλωτότητες που βρίσκονται στη βάση της ηλικιακής έκπτωσης της μνήμης.
Άλλες πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι καθημερινές συνήθειες τρόπου ζωής μπορούν να προκαλέσουν ή να επιταχύνουν την απώλεια μνήμης με την πάροδο του χρόνου, ειδικά όταν συνδυάζονται πολλές ανθυγιεινές συμπεριφορές. Μεγάλες μακροχρόνιες μελέτες δείχνουν ότι το κάπνισμα, η βαριά κατανάλωση αλκοόλ, η σωματική αδράνεια και η χαμηλή κοινωνική επαφή συνδέονται με ταχύτερη έκπτωση της μνήμης και της σκέψης. Σημαντικό είναι ότι οι μελέτες δείχνουν επίσης πως η υιοθέτηση πιο υγιεινών συνηθειών μπορεί να επιβραδύνει την έκπτωση της μνήμης, ακόμη και αργότερα στη ζωή και ακόμη και για άτομα με υψηλότερο γενετικό κίνδυνο.
Βασικοί παράγοντες τρόπου ζωής που συνδέονται με την απώλεια μνήμης
- Το κάπνισμα συνδέεται έντονα με ταχύτερη έκπτωση της μνήμης και των λεκτικών ικανοτήτων με την πάροδο του χρόνου.
- Η βαριά κατανάλωση αλκοόλ συνδέεται με χειρότερα αποτελέσματα μνήμης σε σύγκριση με τη μέτρια ή μηδενική κατανάλωση.
- Η χαμηλή σωματική δραστηριότητα συνδέεται με ταχύτερη επιδείνωση της μνήμης.
- Η περιορισμένη κοινωνική αλληλεπίδραση αυξάνει τον κίνδυνο ταχύτερης απώλειας μνήμης.
- Ο συνδυασμός πολλαπλών ανθυγιεινών συνηθειών ενέχει τον μεγαλύτερο κίνδυνο.
Πιθανά αίτια απώλειας μνήμης
Έλλειψη ύπνου
Πρώτον, είναι πιο δύσκολο να θυμηθείτε πράγματα όταν δεν έχετε κοιμηθεί. Δεύτερον, ο ύπνος ενισχύει τις συνάψεις μεταξύ των εγκεφαλικών κυττάρων που βοηθούν στη μακροπρόθεσμη μνήμη. Τρίτον, είναι πιο δύσκολο να σχηματιστούν νέες μνήμες όταν το μυαλό περιπλανιέται λόγω έλλειψης ύπνου. Η καλή «υγιεινή ύπνου» μπορεί να βοηθήσει – στοχεύστε σε 8 ώρες ύπνου τη νύχτα, ασκηθείτε καθημερινά, τηρείτε σταθερό πρόγραμμα ύπνου και αποφύγετε το αλκοόλ και την καφεΐνη αργά μέσα στην ημέρα.
Η καλύτερη μέθοδος για να μαθαίνετε πιο γρήγορα και να βελτιώνετε τη μνήμη σας
Φαρμακευτική αγωγή
Φάρμακα που προκαλούν καταστολή, όπως τα υπνωτικά και τα ηρεμιστικά, μπορούν να εξασθενίσουν τη μνήμη. Το ίδιο μπορεί να συμβεί και με λιγότερο προφανή φάρμακα, όπως τα φάρμακα για την αρτηριακή πίεση, τα αντιισταμινικά και τα αντικαταθλιπτικά. Επιπλέον, μπορεί να αντιδράσετε διαφορετικά από κάποιον άλλο στο ίδιο χάπι ή στον ίδιο συνδυασμό φαρμάκων. Ενημερώστε τον γιατρό σας για τυχόν προβλήματα μνήμης όταν ξεκινάτε ένα νέο φάρμακο. Μπορεί να είναι δυνατή η προσαρμογή της δόσης ή η χορήγηση εναλλακτικής αγωγής.
Διαβήτης
Τα άτομα με τη νόσο έχουν μεγαλύτερη πιθανότητα να αναπτύξουν προβλήματα μνήμης, συμπεριλαμβανομένης της άνοιας. Πιθανόν το αυξημένο σάκχαρο να βλάπτει τα μικροσκοπικά αιμοφόρα αγγεία του εγκεφάλου, τα τριχοειδή. Ή μπορεί η αυξημένη ινσουλίνη να βλάπτει τα εγκεφαλικά κύτταρα. Οι επιστήμονες συνεχίζουν να μελετούν το ζήτημα. Ίσως μπορέσετε να επιβραδύνετε αυτή την έκπτωση της μνήμης αν προσπαθήσετε να προλάβετε ή τουλάχιστον να ελέγξετε τον διαβήτη με φαρμακευτική αγωγή, άσκηση και υγιεινή διατροφή.
Γονίδια
Τα γονίδια – χαρακτηριστικά που κληρονομήσατε από τους γονείς σας – βοηθούν στον καθορισμό του πότε και αν θα αρχίσει να εξασθενεί η μνήμη σας και αν θα εμφανίσετε άνοια. Ωστόσο, τα πράγματα δεν είναι απλά. Η γενετική φαίνεται να παίζει μεγαλύτερο ρόλο σε ορισμένους τύπους άνοιας από ό,τι σε άλλους, και ένα γονίδιο που επηρεάζει τη μνήμη σε ένα άτομο μπορεί να μην έχει καμία επίδραση σε κάποιο άλλο. Ένα γενετικό τεστ από τον γιατρό σας μπορεί να προσφέρει χρήσιμες πληροφορίες.
Ξεχνάτε γιατί μπήκατε στο δωμάτιο; Βρήκαμε την επιστημονική εξήγηση
Ηλικία
Η μνήμη τείνει να επιδεινώνεται όσο μεγαλώνετε. Οι γιατροί μιλούν για άνοια όταν αρχίζει να επηρεάζει την καθημερινή ζωή. Ο αριθμός των ατόμων με νόσο Αλτσχάιμερ, την πιο συχνή μορφή άνοιας, διπλασιάζεται κάθε 5 χρόνια μετά την ηλικία των 65 ετών. Τα γονίδιά σας παίζουν ρόλο σε αυτό, αλλά σημαντικοί είναι και παράγοντες όπως η διατροφή, η άσκηση, η κοινωνική ζωή και παθήσεις όπως ο διαβήτης, η υψηλή αρτηριακή πίεση και οι καρδιακές παθήσεις.
Εγκεφαλικό επεισόδιο
Ένα εγκεφαλικό επεισόδιο διακόπτει τη ροή του αίματος σε μέρος του εγκεφάλου. Στη συνέχεια, ο κατεστραμμένος εγκεφαλικός ιστός μπορεί να δυσκολέψει τη σκέψη, την ομιλία, τη μνήμη ή την προσοχή. Αυτό ονομάζεται αγγειακή άνοια. Μπορεί επίσης να συμβεί μετά από μια σειρά μικρών εγκεφαλικών επεισοδίων με την πάροδο του χρόνου. Παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου, όπως η υψηλή αρτηριακή πίεση, οι καρδιακές παθήσεις και το κάπνισμα, μπορούν επίσης να προκαλέσουν αυτόν τον τύπο άνοιας. Αν νομίζετε ότι παθαίνετε εγκεφαλικό, θυμηθείτε τα συμπτώματα – πτώση προσώπου, αδυναμία στο χέρι, δυσκολία στην ομιλία. Αν νομίζετε ότι παθαίνετε εγκεφαλικό, καλέστε το 166.
Κάπνισμα
Το κάπνισμα φαίνεται να συρρικνώνει περιοχές του εγκεφάλου που βοηθούν στη σκέψη και τη μνήμη. Αυξάνει επίσης τον κίνδυνο άνοιας, πιθανώς επειδή βλάπτει τα αιμοφόρα αγγεία. Και σίγουρα αυξάνει τον κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου, το οποίο μπορεί να προκαλέσει εγκεφαλική βλάβη και αγγειακή άνοια. Συζητήστε με τον γιατρό σας ή έναν ειδικό ψυχικής υγείας αν καπνίζετε και θέλετε να το διακόψετε.
Καρδιακές παθήσεις
Η πλάκα συσσωρεύεται στις αρτηρίες και επιβραδύνει τη ροή του αίματος προς τον εγκέφαλο και άλλα όργανα. Αυτό ονομάζεται αθηροσκλήρωση. Μπορεί να δυσκολέψει τη σαφή σκέψη και τη μνήμη. Μπορεί επίσης να οδηγήσει σε καρδιακή προσβολή ή εγκεφαλικό επεισόδιο, τα οποία αυξάνουν τον κίνδυνο άνοιας. Ακόμη και αν δεν έχετε ακόμη καρδιοπάθεια, πιθανοί αιτιολογικοί παράγοντες – όπως το κάπνισμα, ο διαβήτης και η υψηλή αρτηριακή πίεση – αυξάνουν την πιθανότητα άνοιας.
Υψηλή αρτηριακή πίεση
Η υπέρταση αυξάνει τον κίνδυνο προβλημάτων μνήμης, συμπεριλαμβανομένης της άνοιας, πιθανότατα επειδή βλάπτει τα μικρά αιμοφόρα αγγεία του εγκεφάλου. Μπορεί επίσης να οδηγήσει σε άλλες παθήσεις, όπως το εγκεφαλικό επεισόδιο, που προκαλούν άνοια. Τα άτομα που ελέγχουν την αρτηριακή τους πίεση με διατροφή, άσκηση και φαρμακευτική αγωγή φαίνεται να μπορούν να επιβραδύνουν ή να προλάβουν αυτή την εγκεφαλική έκπτωση.
Κατάθλιψη και άγχος
Συχνά είναι πιο δύσκολο να συγκεντρωθείτε ή να θυμηθείτε πράγματα όταν αισθάνεστε άγχος ή κατάθλιψη. Επιπλέον, είναι πιο πιθανό να αναπτύξετε άνοια, αν και οι επιστήμονες δεν γνωρίζουν ακόμη ακριβώς τον λόγο. Συζητήστε με τον γιατρό ή τον θεραπευτή σας αν το άγχος ή η κατάθλιψη παρεμβαίνουν στην απόλαυση της καθημερινής ζωής ή αν σκέφτεστε να βλάψετε τον εαυτό σας. Η ψυχοθεραπεία και η φαρμακευτική αγωγή μπορούν να βοηθήσουν.
Κρανιοεγκεφαλική κάκωση
Ένα χτύπημα στο κεφάλι μπορεί να επηρεάσει τη βραχυπρόθεσμη μνήμη. Μπορεί να ξεχνάτε ραντεβού ή να μην είστε σίγουροι τι κάνατε νωρίτερα μέσα στην ημέρα. Η ξεκούραση, η φαρμακευτική αγωγή και η ιατρική αποκατάσταση μπορούν να βοηθήσουν στην ανάρρωση. Επαναλαμβανόμενα χτυπήματα στο κεφάλι, όπως στην πυγμαχία ή το ποδόσφαιρο, αυξάνουν τον κίνδυνο άνοιας αργότερα στη ζωή. Πηγαίνετε στο νοσοκομείο αν χτυπήσετε το κεφάλι σας και χάσετε τις αισθήσεις σας ή έχετε θολή όραση, ή αν αισθάνεστε ζάλη, σύγχυση ή ναυτία.
Παχυσαρκία
Αν ο δείκτης μάζας σώματος είναι πάνω από 30 στη μέση ηλικία, υπάρχει υψηλότερος κίνδυνος άνοιας αργότερα στη ζωή. Τα επιπλέον κιλά σε οποιαδήποτε ηλικία αυξάνουν την πιθανότητα καρδιοπάθειας, η οποία μερικές φορές οδηγεί σε εγκεφαλική έκπτωση και προβλήματα μνήμης. Μπορείτε να υπολογίσετε τον δείκτη μάζας σώματος διαδικτυακά με βάση το ύψος και το βάρος σας. Συζητήστε με τον γιατρό σας για το κατάλληλο βάρος για εσάς.
Έλλειψη άσκησης
Η τακτική άσκηση μειώνει τον κίνδυνο εγκεφαλικής έκπτωσης, προβλημάτων μνήμης και άνοιας. Φαίνεται επίσης να βελτιώνει τη λειτουργία του εγκεφάλου σε άτομα που έχουν ήδη άνοια. Δεν χρειάζεται να τρέξετε μαραθώνιο. Αρκεί να ασχοληθείτε με την κηπουρική, να περπατήσετε, να κολυμπήσετε ή ακόμη και να χορέψετε για 30 λεπτά τις περισσότερες ημέρες της εβδομάδας.
Ποιος είναι ο κανόνας 2-7-30 που ενισχύει τη μνήμη και βοηθά να μην ξεχνάμε
Ανθυγιεινή διατροφή
Η ανθυγιεινή διατροφή μπορεί να οδηγήσει σε καρδιοπάθεια, η οποία μπορεί να προκαλέσει εγκεφαλικά προβλήματα, συμπεριλαμβανομένων των διαταραχών μνήμης και της άνοιας. Γι’ αυτό και η μεσογειακή διατροφή, φιλική προς την καρδιά, είναι καλή και για τον εγκέφαλο. Δίνει έμφαση στα δημητριακά ολικής άλεσης, τα φρούτα, τα λαχανικά, τα ψάρια, τους ξηρούς καρπούς, το ελαιόλαδο και άλλα υγιεινά λιπαρά, όπως το αβοκάντο, και περιορίζει το κόκκινο κρέας στο ελάχιστο.
Πηγές: WebMD, ScienceDirect, Frontiers, PMC, JAMA Network Open, Nature Communications, Nature Communications, Nature Communications, Nature Communications