Οι ερευνητές διαπιστώνουν ολοένα και περισσότερο ότι οι ψυχιατρικές διαταραχές μπορεί να έχουν περισσότερα κοινά σε γενετικό επίπεδο απ’ ό,τι πιστευόταν προηγουμένως.
Ανησυχητικά ευρήματα για την ψυχική υγεία των νέων: Πάνω από 7 στους 10 βιώνουν συχνά burnout
Κοινές γενετικές υπογραφές συνδέουν 14 ψυχιατρικές διαταραχές σε νέα μεγάλη μελέτη – Πώς μπορεί να αλλάξει η θεραπεία
Μετά από μελέτη που δημοσιεύθηκε τον Φεβρουάριο του 2025 και αποκάλυψε μια κοινή γενετική βάση σε οκτώ ψυχιατρικές παθήσεις, μια μεγαλύτερη μελέτη του 2025 παρακολούθησης που δημοσιεύθηκε στο Nature τον Δεκέμβριο ανέλυσε DNA από περισσότερα από 1 εκατομμύριο άτομα που είχαν διαγνωστεί με τουλάχιστον μία από 14 ψυχιατρικές διαταραχές και από 5 εκατομμύρια άτομα χωρίς διάγνωση.
Οι ερευνητές εντόπισαν μόλις πέντε υποκείμενες γενετικές υπογραφές που φαίνεται να εξηγούν το μεγαλύτερο μέρος του ψυχιατρικού κινδύνου και για τις 14 διαταραχές. «Γενετικά, διαπιστώσαμε ότι είναι περισσότερο όμοιες παρά μοναδικές», εξήγησε ο συγγραφέας της μελέτης Andrew Grotzinger από το CU Boulder, σύμφωνα με το Science Alerty.
«Εντοπίζοντας τι είναι κοινό μεταξύ αυτών των διαταραχών, ελπίζουμε ότι μπορούμε να αναπτύξουμε στρατηγικές για να τις αντιμετωπίσουμε με διαφορετικό τρόπο που δεν απαιτεί τέσσερα ξεχωριστά φάρμακα ή τέσσερις ξεχωριστές ψυχοθεραπευτικές παρεμβάσεις», πρόσθεσε.
Παράγοντες που μπορεί να αυξήσουν τον κίνδυνο ψυχικών διαταραχών
Πρόσφατες έρευνες δείχνουν ότι οι ψυχικές διαταραχές επηρεάζονται από έναν συνδυασμό περιβαλλοντικών, κοινωνικών και γενετικών παραγόντων, καθώς και παραγόντων του τρόπου ζωής. Οι ανασκοπήσεις των πιο πρόσφατων στοιχείων δείχνουν ότι ο κίνδυνος συχνά αυξάνεται όταν πολλοί παράγοντες συνυπάρχουν με την πάροδο του χρόνου και όχι από μία μόνο αιτία.
- Το τραύμα της παιδικής ηλικίας, οι οικογενειακές δυσκολίες, η κοινωνική απομόνωση, το χαμηλό κοινωνικοοικονομικό επίπεδο, το χρόνιο στρες και η κατάχρηση ουσιών συγκαταλέγονται στους παράγοντες κινδύνου που υποστηρίζονται πιο σταθερά για τις ψυχιατρικές διαταραχές, σύμφωνα με ανασκόπηση του 2025 με τίτλο «Specificity of environmental risk factors for schizophrenia, bipolar disorders, and depressive disorders – umbrella review».
- Η ατμοσφαιρική ρύπανση, η υποβάθμιση της γειτονιάς, η έκθεση σε θόρυβο, η κακοποίηση στην παιδική ηλικία και το μακροχρόνιο στρες μπορεί να συμβάλλουν στον κίνδυνο ψυχικών διαταραχών σε όλη τη διάρκεια της ζωής.
- Ο κακός ύπνος, η έλλειψη σωματικής δραστηριότητας και η ανθυγιεινή διατροφή έχουν συνδεθεί με αυξημένο κίνδυνο κατάθλιψης και άγχους.
- Η γενετική προδιάθεση φαίνεται να παίζει σημαντικό ρόλο σε αρκετές ψυχιατρικές παθήσεις.
- Οι παράγοντες που σχετίζονται με την κλιματική αλλαγή, όπως η ακραία ζέστη, οι πλημμύρες, οι δασικές πυρκαγιές, ο εκτοπισμός και το οικολογικό άγχος, αναδεικνύονται ως νέοι παράγοντες κινδύνου.
Πέντε γενετικές ομάδες εξηγούν το μεγαλύτερο μέρος του κινδύνου
Νέα έρευνα συμπεραίνει ότι το μεγαλύτερο μέρος του γενετικού κινδύνου για ψυχιατρικές διαταραχές εντάσσεται σε πέντε ευρείες ομάδες, γεγονός που δείχνει ότι πολλές παθήσεις μοιράζονται κοινή βιολογία αντί να έχουν εντελώς ξεχωριστές αιτίες.
Μία ομάδα περιλαμβάνει καταναγκαστικές διαταραχές όπως η νευρική ανορεξία, το σύνδρομο Tourette και η ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή (OCD). Μια άλλη συνδέει την κατάθλιψη, το άγχος και τη διαταραχή μετατραυματικού στρες (PTSD), ενώ οι διαταραχές χρήσης ουσιών αποτελούν μια τρίτη κατηγορία.
Μια τέταρτη ομάδα περιλαμβάνει νευροαναπτυξιακές παθήσεις όπως ο αυτισμός και η διαταραχή ελλειμματικής προσοχής/υπερκινητικότητας (ADHD). Οι ερευνητές αναφέρουν ότι αυτό μπορεί να βοηθήσει να εξηγηθεί γιατί αυτές οι διαταραχές συχνά συνυπάρχουν ή μοιράζονται κοινά συμπτώματα.
Αυτοκτονία νέων: Κοινωνικό σύμπτωμα και όχι ατομική τραγωδία-Ανάγκη για άμεση θεσμική δράση
Η ισχυρότερη επικάλυψη εντοπίστηκε μεταξύ της σχιζοφρένειας και της διπολικής διαταραχής. Οι ερευνητές εκτιμούν ότι περίπου το 70% του γενετικού σήματος που συνδέεται με τη σχιζοφρένεια σχετίζεται επίσης με τη διπολική διαταραχή.
«Αυτή τη στιγμή, διαγιγνώσκουμε τις ψυχιατρικές διαταραχές με βάση όσα βλέπουμε στο ιατρείο», δήλωσε ο Αμερικανός ερευνητής Andrew Grotzinger. «Αυτή η εργασία παρέχει μέχρι σήμερα τις ισχυρότερες ενδείξεις ότι μπορεί να υπάρχουν καταστάσεις στις οποίες δίνουμε διαφορετικά ονόματα, ενώ στην πραγματικότητα προκαλούνται από τις ίδιες βιολογικές διεργασίες».
Η νέα μελέτη βασίζεται σε προηγούμενες γενετικές ανακαλύψεις
Τα ευρήματα βασίζονται σε μελέτη του 2019 που εντόπισε 109 γονίδια τα οποία σχετίζονται με οκτώ ψυχιατρικές διαταραχές, συμπεριλαμβανομένων του αυτισμού, της ΔΕΠΥ, της σχιζοφρένειας, της διπολικής διαταραχής, της μείζονος κατάθλιψης, του συνδρόμου Tourette, της ΙΨΔ και της νευρικής ανορεξίας.
Σε μελέτη του Φεβρουαρίου, οι ερευνητές ανέλυσαν σχεδόν 18.000 γενετικές παραλλαγές που συνδέονται με αυτές τις παθήσεις. Εντόπισαν 683 παραλλαγές που επηρέαζαν τη ρύθμιση των γονιδίων και εξέτασαν τις επιδράσεις τους σε αναπτυσσόμενους νευρώνες.
Πλειοτροπικές οι γενετικές παραλλαγές
Πολλές από αυτές τις παραλλαγές ήταν πλειοτροπικές, δηλαδή συνδέονταν με πολλαπλές διαταραχές. Σε σύγκριση με παραλλαγές που συνδέονταν με μία μόνο πάθηση, αλληλεπιδρούσαν με περισσότερες πρωτεΐνες, επηρέαζαν περισσότερους τύπους εγκεφαλικών κυττάρων και επηρέαζαν πολλά στάδια της ανάπτυξης του εγκεφάλου.
Σύμφωνα με την Αμερικανίδα ερευνήτρια Hyejung Won, η κατανόηση αυτών των κοινών γενετικών παραγόντων θα μπορούσε τελικά να οδηγήσει σε θεραπείες που λειτουργούν σε πολλαπλές ψυχιατρικές διαταραχές.
Μικροβίωμα του εντέρου: Πώς συνδέεται με τον εγκέφαλο και επηρεάζει τη ψυχική μας υγεία
Τι μπορεί να σημαίνει για διάγνωση και θεραπεία μελλοντικά
Η έρευνα δείχνει ότι οι μελλοντικές διαγνώσεις και θεραπείες μπορεί να εστιάζουν περισσότερο σε κοινούς βιολογικούς μηχανισμούς παρά σε μεμονωμένες διαταραχές. Αυτό θα μπορούσε να έχει σημαντικές επιπτώσεις, δεδομένου ότι ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας εκτιμά πως σχεδόν 1 δισεκατομμύριο άνθρωποι παγκοσμίως ζουν με κάποια ψυχιατρική διαταραχή.
Πηγές: ScienceAlert, Cell, Cambridge, PMC, ScienceDirect, ScienceDirect, Annual Reviews