Οι επιστήμονες γνωρίζουν πλέον πολύ περισσότερα για το πώς ξεκινά μια ημικρανία, γιατί επηρεάζει περισσότερο τις γυναίκες και ποιες σύγχρονες θεραπείες προσφέρουν ουσιαστική ανακούφιση στους ασθενείς.
28χρονη με έντονες ημικρανίες ισχυρίζεται ότι την ηρεμεί μόνο μια καραμέλα που της φέρνει αναμνήσεις
Από το… τηγανητό γατόψαρο στις σύγχρονες θεραπείες
Για δεκαετίες οι ημικρανίες αντιμετωπίζονταν με θεωρίες που σήμερα θεωρούνται ξεπερασμένες. Η επιστήμη, όμως, έχει κάνει σημαντικά βήματα, αποκαλύπτοντας τους πραγματικούς μηχανισμούς που κρύβονται πίσω από αυτές τις εξουθενωτικές κρίσεις και ανοίγοντας τον δρόμο για νέες, πιο αποτελεσματικές θεραπείες που αλλάζουν την καθημερινότητα εκατομμυρίων ανθρώπων.
Η προσπάθεια αντιμετώπισης της ημικρανίας ξεκινά από την αρχαιότητα. Ήδη στον πάπυρο Ebers, που χρονολογείται περίπου το 1550 π.Χ., γίνεται αναφορά σε μια «ασθένεια του μισού της κεφαλής», με προτεινόμενη θεραπεία την επάλειψη του κεφαλιού με τηγανητό γατόψαρο.
Αιώνες αργότερα, ο Ρωμαίος γιατρός Galen εισήγαγε τον όρο «hemicrania», από τον οποίο προήλθε η σύγχρονη ονομασία της ημικρανίας, ενώ θεωρούσε ότι η αφαιμάξη μπορούσε να αντιμετωπίσει την πάθηση.
Μέχρι και τον 20ό αιώνα επικρατούσαν θεωρίες που απέδιδαν τις ημικρανίες σε καταπιεσμένα συναισθήματα ή ακόμη και στην «ευαισθησία» των γυναικών, οι οποίες εμφανίζουν τη διαταραχή συχνότερα από τους άνδρες. Ακόμη και πριν από λίγες δεκαετίες, η κυρίαρχη εξήγηση ήταν ότι οι κρίσεις προκαλούνταν από τη διαστολή και τη συστολή των αιμοφόρων αγγείων του εγκεφάλου.
Σήμερα, όμως, η εικόνα έχει αλλάξει ριζικά.
Σύμφωνα με ανασκόπηση που δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Nature Reviews Disease Primers, η ημικρανία είναι μια χρόνια νευρολογική διαταραχή με πολυπαραγοντική αιτιολογία, στην οποία κεντρικό ρόλο διαδραματίζει η ενεργοποίηση του τριδυμοαγγειακού συστήματος και του μορίου CGRP. Η αναγνώριση αυτού του μηχανισμού αποτέλεσε τη βάση για την ανάπτυξη νέων στοχευμένων θεραπειών, οι οποίες έχουν βελτιώσει σημαντικά την πρόληψη και την αντιμετώπιση των κρίσεων σε πολλούς ασθενείς.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν εμφανίζεται ημικρανία
Η σύγχρονη έρευνα δείχνει ότι η ημικρανία αποτελεί μια νευρολογική διαταραχή και ανήκει στους πρωτοπαθείς πονοκεφάλους, δηλαδή δεν προκαλείται από κάποια δομική βλάβη στον εγκέφαλο.
Αντίθετα, δευτεροπαθείς πονοκέφαλοι μπορεί να σχετίζονται με σοβαρές καταστάσεις, όπως εγκεφαλικό επεισόδιο, μηνιγγίτιδα, όγκο ή εγκεφαλική αιμορραγία.
Όπως εξηγεί η καθηγήτρια Νευρολογίας Alexandra Sinclair από το University of Birmingham και πρόεδρος της British Association for the Study of Headache στην Guardian:
«Ως γιατροί, εκπαιδευόμαστε να κάνουμε τις σωστές ερωτήσεις ώστε να διαπιστώσουμε για ποιον τύπο πονοκεφάλου πρόκειται. Χρησιμοποιούμε την ταξινόμηση της International Headache Society, την οποία μπορεί κανείς να δει και στο διαδίκτυο. Ωστόσο, για τον κάθε ασθενή ξεχωριστά, πολλοί πονοκέφαλοι μοιάζουν μεταξύ τους, επομένως η ακριβής ταξινόμηση δεν είναι πάντα εύκολο να γίνει κατανοητή. Σε γενικές γραμμές, όμως, ένας πονοκέφαλος μέτριας έως έντονης έντασης, που κάνει τον ασθενή να θέλει να ξαπλώσει, να απομακρυνθεί από το φως και τον θόρυβο, να παραμείνει ακίνητος, να αισθάνεται ναυτία και να βιώνει έναν σφυγμώδη πόνο, συνήθως στη μία πλευρά του κεφαλιού, είναι τις περισσότερες φορές ημικρανία».
Ο ρόλος του τριδύμου νεύρου και του CGRP
Οι επιστήμονες γνωρίζουν πλέον ότι η κρίση ξεκινά από την ενεργοποίηση του τριδυμοαγγειακού συστήματος, ενός πολύπλοκου δικτύου νεύρων και αιμοφόρων αγγείων που σχετίζεται με την αίσθηση του πόνου.
Κεντρικό ρόλο έχει το τρίδυμο νεύρο, το μεγαλύτερο αισθητήριο νεύρο του κεφαλιού. Όταν ενεργοποιηθεί, απελευθερώνει την ουσία CGRP (Calcitonin Gene-Related Peptide), η οποία διεγείρει το σύστημα πόνου του εγκεφάλου και προκαλεί την ημικρανική κρίση.
Ζαλάδα και ημικρανία; Πότε μπορεί να είναι μίνι εγκεφαλικό
Οι φάσεις της ημικρανίας
Πλέον είναι γνωστό ότι οι περισσότερες ημικρανίες εξελίσσονται σταδιακά και όχι ξαφνικά.
Τα στάδια που προηγούνται και ακολουθούν τον πόνο περιλαμβάνουν:
- Πρόδρομη φάση με έντονο χασμουρητό, κόπωση ή συχνουρία.
- Επιθυμία για συγκεκριμένες τροφές, όπως σοκολάτα ή τυρί.
- Αύρα, με διαταραχές όρασης, μούδιασμα ή δυσκολία στην ομιλία, περίπου στο 30% των ασθενών.
- Κρίση ημικρανίας διάρκειας από 4 έως 72 ώρες.
- Μεταδρομική φάση, κατά την οποία η εξάντληση μπορεί να διαρκέσει έως και δύο ημέρες.
Η Alexandra Sinclair επισημαίνει ότι η λαχτάρα για συγκεκριμένες τροφές δεν αποτελεί αιτία της κρίσης.
«Παλιότερα επικρατούσε η άποψη ότι “ίσως προκαλέσατε την ημικρανία σας επειδή φάγατε ένα κομμάτι τυρί ή σοκολάτα”. Στην πραγματικότητα, όμως, η έρευνα έχει ανατρέψει πλήρως αυτή την αντίληψη. Οι απεικονιστικές εξετάσεις της λειτουργίας του εγκεφάλου δείχνουν ενεργοποίηση των περιοχών που δημιουργούν επιθυμία για συγκεκριμένες τροφές περίπου 24 ώρες πριν εμφανιστεί ο πόνος. Επομένως, δεν προκάλεσε η τροφή την ημικρανία· η ημικρανία προκάλεσε την επιθυμία για τη συγκεκριμένη τροφή».
Πότε μπορεί να είναι ο πονοκέφαλος σημάδι υψηλής πίεσης – Τι συμβαίνει με την κρυφή υπέρταση
Γιατί εμφανίζονται οι ημικρανίες
Οι ειδικοί εκτιμούν ότι η προδιάθεση για ημικρανία συνδέεται τόσο με γενετικούς όσο και με περιβαλλοντικούς παράγοντες.
Μία θεωρία υποστηρίζει ότι ο μηχανισμός αυτός λειτουργούσε εξελικτικά ως σύστημα προειδοποίησης όταν υπήρχε κάποια βλάβη στον εγκέφαλο. Μια άλλη εκδοχή αναφέρει ότι οι άνθρωποι με αυξημένη ευαισθησία στο φως, στους ήχους και στην κίνηση ίσως διέθεταν κάποτε πλεονέκτημα επιβίωσης, καθώς παρέμεναν περισσότερο σε εγρήγορση απέναντι στους κινδύνους.
Στη σύγχρονη ζωή, όμως, αυτή η ευαισθησία μπορεί να επηρεάζει σημαντικά την καθημερινότητα και την εργασία.
Μια πάθηση που εξακολουθεί να υποτιμάται
Η ημικρανία συγκαταλέγεται στις πιο επιβαρυντικές παθήσεις παγκοσμίως και επηρεάζει κυρίως άτομα που βρίσκονται στις πιο παραγωγικές δεκαετίες της ζωής τους.
Οι γυναίκες εμφανίζουν περίπου διπλάσια συχνότητα σε σχέση με τους άνδρες, κάτι που αποδίδεται τόσο στις ορμονικές διαφορές όσο και στη διαφορετική ευαισθησία του εγκεφάλου στις ουσίες που σχετίζονται με τον πόνο.
Παρά την επίπτωση που έχει στην ποιότητα ζωής, πολλοί ασθενείς εξακολουθούν να έρχονται αντιμέτωποι με την αντίληψη ότι πρόκειται απλώς για έναν «δυνατό πονοκέφαλο», γεγονός που καθυστερεί την κατάλληλη διάγνωση και θεραπεία.
Ημικρανία το πρωί: Τι μπορεί να την προκαλεί και πώς να την αντιμετωπίσετε, σύμφωνα με το Cleveland
Οι παράγοντες που αυξάνουν τον κίνδυνο κρίσης
Η εμφάνιση μιας ημικρανίας μπορεί να επηρεαστεί από διάφορους παράγοντες της καθημερινότητας.
Η έλλειψη ύπνου, ο υπερβολικός ύπνος, η απότομη διακοπή της καφεΐνης, η αφυδάτωση και το έντονο άγχος συγκαταλέγονται στους πιο συχνούς εκλυτικούς παράγοντες.
Αντίθετα, η σχέση ανάμεσα στη χρήση κινητών τηλεφώνων ή υπολογιστών και στην εμφάνιση κρίσεων δεν έχει αποδειχθεί οριστικά, παρά το γεγονός ότι πολλοί ασθενείς εμφανίζουν ιδιαίτερη ευαισθησία στο έντονο φως.
Οι νέες θεραπείες αλλάζουν την αντιμετώπιση
Η ανακάλυψη του ρόλου του CGRP άνοιξε τον δρόμο για στοχευμένες θεραπείες που θεωρούνται από τις σημαντικότερες εξελίξεις των τελευταίων ετών.
Όπως αναφέρει η Alexandra Sinclair:
«Διαθέτουμε μια κατηγορία φαρμάκων σε μορφή δισκίων, γνωστά ως Gepants, τα οποία δρουν μπλοκάροντας τον υποδοχέα του CGRP. Διαθέτουμε επίσης τα μονοκλωνικά αντισώματα έναντι του CGRP, που συχνά αναφέρονται ως Mabs και χορηγούνται συνήθως με μηνιαία ένεση. Μαζί, αυτές οι θεραπείες έχουν πραγματικά φέρει επανάσταση στη φροντίδα των ασθενών με πονοκεφάλους τα τελευταία τέσσερα ή πέντε χρόνια».
Παρά τη σημαντική πρόοδο, το υψηλό κόστος και η περιορισμένη πρόσβαση στις νέες θεραπείες εξακολουθούν να αποτελούν σημαντικές προκλήσεις.
Η ίδια υπογραμμίζει:
«Χρειαζόμαστε περισσότερους επαγγελματίες υγείας που να μπορούν να παρέχουν εξειδικευμένη αντιμετώπιση των πονοκεφάλων, καθώς και μια πιο απλή διαδικασία συνταγογράφησης, ώστε οι ασθενείς να έχουν πρόσβαση στη θεραπεία όταν τη χρειάζονται και να αναρρώνουν ταχύτερα. Παράλληλα, όμως, πρέπει να ενημερώσουμε και τους ίδιους τους ασθενείς ώστε να αναζητούν βοήθεια. Η αποτελεσματική αντιμετώπιση είναι ζωτικής σημασίας και σε ορισμένες περιπτώσεις μπορεί να κάνει τη διαφορά ανάμεσα στο να χάσει κάποιος τη δουλειά του ή να τη διατηρήσει. Πιστεύω λοιπόν ότι το σημαντικότερο είναι να κατανοήσουμε πως, αν πάσχετε από ημικρανία, τα δεδομένα πλέον έχουν αλλάξει».
Περίπου 1.000.000 Έλληνες πάσχουν από ημικρανία-Το 50% παραμένουν αδιάγνωστοι
Η γνώση γύρω από την ημικρανία έχει εξελιχθεί όσο ποτέ άλλοτε. Και μαζί της, αυξάνονται οι δυνατότητες για αποτελεσματικότερη αντιμετώπιση μιας πάθησης που για αιώνες παρέμενε παρεξηγημένη.