Το να δαγκώνει κανείς τα νύχια του, να αναβάλλει συνέχεια υποχρεώσεις και να κάνει σαμποτάζ στον εαυτό του δεν είναι πάντα σημάδια αδυναμίας ή έλλειψης πειθαρχίας. Μπορεί να προκύπτουν από παλιές και «επιβεβαιωμένες» στρατηγικές επιβίωσης. Κλινικός ψυχολόγος εξηγεί ότι αυτές οι συμπεριφορές λειτουργούν ως μικρές, ελεγχόμενες «ζημιές» που χρησιμοποιεί ο εγκέφαλος για να μας προστατεύσει από μεγαλύτερες και πιο απρόβλεπτες απειλές.
«Όσοι απατούν τους συντρόφους τους έχουν ένα κοινό χαρακτηριστικό» αποκαλύπτει ειδικός στις σχέσεις
Γιατί κάνουμε σαμποτάζ στον εαυτό μας; Τι μπορεί να το προκαλεί και πώς να το σταματήσουμε
Οι αυτοϋπονομευτικές συμπεριφορές μπορεί να μοιάζουν παράλογες, αλλά έχουν τις ρίζες τους σε βασικά ένστικτα επιβίωσης, σύμφωνα με τον Βρετανό κλινικό ψυχολόγο Dr Charlie Heriot-Maitland. Εξηγεί ότι ο εγκέφαλος χρησιμοποιεί μικρές, ελεγχόμενες «ζημιές» για να μας προστατεύσει από μεγαλύτερους, πιο απρόβλεπτους κινδύνους, όπως η αποτυχία ή η απόρριψη.
«Ο εγκέφαλός μας είναι μια μηχανή επιβίωσης. Δεν είναι προγραμματισμένος να βελτιστοποιεί την ευτυχία και την ευημερία μας, αλλά να μας κρατά ζωντανούς. Χρειάζεται να υπάρχουμε σε έναν προβλέψιμο κόσμο. Δεν του αρέσουν οι εκπλήξεις. Δεν θέλει να μας πιάνουν απροετοίμαστους», λέει σύμφωνα με άρθρο του Taylor & Francis και σημειώνει ότι η αναβλητικότητα, για παράδειγμα, μπορεί να είναι ένας τρόπος αποφυγής του μεγαλύτερου πόνου που συνδέεται με το να μην πετύχουμε.
«Η έκθεση σε απειλές και κινδύνους είναι ήδη αρκετά κακή, αλλά η πιο ευάλωτη κατάσταση για εμάς τους ανθρώπους είναι η έκθεση σε απρόβλεπτη απειλή», λέει και εξηγεί ότι γι’ αυτό και ο εγκέφαλος παρεμβαίνει δημιουργώντας πιο ασφαλείς, οικείες εκδοχές του κινδύνου. «Ο εγκέφαλός μας θα προτιμούσε να είμαστε εμείς οι ίδιοι οι διαιτητές της αποτυχίας μας, παρά να ρισκάρουμε να καταρρεύσουμε από κάτι εξωτερικό. Θα προτιμούσε να είμαστε καλά εξασκημένοι στο να δεχόμαστε εσωτερικά δημιουργημένη εχθρότητα, παρά να ρισκάρουμε να είμαστε απροετοίμαστοι γι’ αυτήν από τους άλλους». Ο εγκέφαλος προτιμά τη βεβαιότητα μιας γνωστής, ελεγχόμενης απειλής από ό,τι τον φόβο μιας άγνωστης.
Αίτια αυτοϋπονομευτικών συμπεριφορών
Σύμφωνα με μελέτη του 2024 με τίτλο Guilt over success, impostor phenomenon, and self-sabotaging behaviors, τα άτομα που νιώθουν ενοχές ή φόβο γύρω από την επιτυχία είναι πιο πιθανό να βιώνουν το σύνδρομο του απατεώνα, πιστεύοντας ότι τα επιτεύγματά τους δεν είναι άξια. Άλλες πρόσφατες ψυχολογικές έρευνες δείχνουν ότι οι αυτοϋπονομευτικές συμπεριφορές δεν σχετίζονται με τεμπελιά ή έλλειψη θέλησης. Συχνά αναπτύσσονται ως μαθημένες αντιδράσεις στο στρες, την αυτοαμφιβολία και τις σχέσεις, ιδιαίτερα όταν τα άτομα νιώθουν ανασφάλεια απέναντι στην επιτυχία, την αποτυχία ή τη συναισθηματική εγγύτητα.
- Ανθυγιεινά μοτίβα αντιμετώπισης που μαθαίνονται νωρίς στη ζωή: Άτομα που μεγάλωσαν με συναισθηματικά ανώριμους ή ασυνεπείς φροντιστές μπορεί να αναπτύξουν συνήθειες όπως η υπερανάλυση, η αποφυγή ή το συναισθηματικό κλείσιμο, οι οποίες αργότερα εμφανίζονται ως αυτοϋπονόμευση.
- Συναισθήματα απατεώνα και ενοχές γύρω από την επιτυχία: Ορισμένοι ασυνείδητα πιστεύουν ότι δεν αξίζουν την επιτυχία, με αποτέλεσμα να υπονομεύουν την πρόοδό τους όταν τα πράγματα πηγαίνουν καλά.
- Συνεχής αυτοσύγκριση, ιδιαίτερα στο διαδίκτυο: Η σύγκριση με άλλους, ειδικά μέσω των social media, συνδέεται με χαμηλότερη αυτοπεποίθηση και συμπεριφορές που μπλοκάρουν προσωπικούς στόχους.
- Ανασφαλής προσκόλληση στις σχέσεις: Ο φόβος της εγκατάλειψης ή της εγγύτητας μπορεί να οδηγήσει τους ανθρώπους στο να απομακρύνουν τους άλλους, να δημιουργούν συγκρούσεις ή να βλάπτουν σχέσεις που έχουν σημασία.
Η προκατάληψη επιβίωσης και η αυτοϋπονόμευση
Η επιστημονική βάση αυτής της θεωρίας σχετίζεται με τον τρόπο που εξελίχθηκε ο ανθρώπινος εγκέφαλος – πρωτίστως για την επιβίωση και όχι για την ευτυχία. Οι εγκέφαλοι είναι σκληρά «καλωδιωμένοι» να εντοπίζουν τον κίνδυνο παντού, κάτι που βοήθησε το είδος να επιβιώσει. Σήμερα όμως αυτό σημαίνει ότι είμαστε υπερβολικά ευαίσθητοι σε κάθε πιθανό κίνδυνο, σωματικό ή συναισθηματικό.
Ο Dr Heriot-Maitland υποστηρίζει ότι αυτή η εξελικτική τακτική σημαίνει ότι, παρότι γνωρίζουμε πως ίσως δεν είναι λογικό να φάμε μια μεγάλη σακούλα με σοκολατάκια, το κάνουμε για να αποφύγουμε τη μεγαλύτερη ντροπή της αποτυχίας. Ένα άλλο παράδειγμα είναι ότι, ακόμη και όταν κάποιος δεν μας αντιπαθεί πραγματικά, μπορεί να τον αποφεύγουμε για να μην αντιμετωπίσουμε την πιθανότητα της απόρριψης.
«Οι εγκέφαλοί μας έχουν εξελιχθεί ώστε να ευνοούν την αντίληψη της απειλής, ακόμη κι όταν δεν υπάρχει, προκειμένου να προκαλούν μια προστατευτική αντίδραση», εξηγεί. «Όλοι έχουμε κληρονομήσει ένα εξαιρετικά ευαίσθητο σύστημα ανίχνευσης και απόκρισης στην απειλή».
Κοινές αυτοϋπονομευτικές συμπεριφορές
Συχνές αυτοϋπονομευτικές συμπεριφορές περιλαμβάνουν την αναβλητικότητα, την τελειομανία και την απαισιοδοξία. Η τελειομανία λειτουργεί παρόμοια με την αναβλητικότητα, αλλά μέσω διαφορετικών μηχανισμών. Ενώ η αναβλητικότητα αποσπά την προσοχή από τα καθήκοντα, οι τελειομανείς μπορεί να δείχνουν υπερβολική εστίαση και προσοχή στη λεπτομέρεια, με την ελπίδα να διασφαλίσουν ότι δεν γίνονται λάθη. Το βασικό κίνητρο είναι συχνά η αποφυγή της αποτυχίας, κάτι που όμως τους θέτει σε κίνδυνο για στρες και εξουθένωση.
Η αυτοκριτική αποτελεί μια ακόμη μορφή αυτοϋπονόμευσης. Είτε πρόκειται για προσπάθεια αυτοβελτίωσης είτε για αυτομομφή, με σκοπό τη δημιουργία αίσθησης ελέγχου, αυτές οι συμπεριφορές περιλαμβάνουν μια νευρολογική «κατάληψη», όπου το σύστημα απόκρισης στην απειλή του εγκεφάλου οικειοποιείται ανώτερες γνωστικές λειτουργίες, όπως η φαντασία και η λογική. Το σύστημα απειλής αξιοποιεί αυτές τις λειτουργίες, εξηγεί, γι’ αυτό και όταν βιώνουμε φόβο, η φαντασία μας μπορεί να κατακλύζεται άμεσα από σενάρια πρόβλεψης γεμάτα φόβο.
Ένα από τα προβλήματα με τις αυτοϋπονομευτικές συμπεριφορές, επισημαίνει ο Dr Heriot-Maitland, είναι ότι συχνά γίνονται αυτοεκπληρούμενες προφητείες. «Αν πιστεύουμε ότι δεν είμαστε καλοί σε κάτι, μπορεί να μην προσπαθήσουμε όσο καλύτερα μπορούμε και τελικά να αποδώσουμε χειρότερα από ό,τι θα κάναμε αν είχαμε κάνει μια διαφορετική πρόβλεψη», εξηγεί. «Ή αν πιστεύουμε ότι κάποιος δεν μας συμπαθεί και τον αποφεύγουμε, τότε ο φόβος της απόρριψης μπορεί να έχει σταθεί εμπόδιο στη δημιουργία μιας σχέσης».
Πώς να το αντιμετωπίσετε
Ακόμη κι αν μπορούμε να αναγνωρίσουμε ότι αυτές οι συμπεριφορές δεν είναι βοηθητικές, η αντιμετώπισή τους απαιτεί πρώτα την κατανόηση της προστατευτικής τους λειτουργίας, αντί της απλής προσπάθειας εξάλειψής τους. Χρησιμοποιώντας τη μεταφορά της αυτοϋπονομευτικής συμπεριφοράς ως «ελεγχόμενες εκρήξεις». «Οι πυροτεχνουργοί δεν είναι εχθροί μας. Προστατεύουν κάτι μεγάλο – κάτι πληγωμένο ή επώδυνο. Σε πολλές περιπτώσεις, αυτό μπορεί να συνδέεται με μια δύσκολη εμπειρία ζωής – μια απειλή, ένα τραύμα ή μια τραγωδία. Οι ελεγχόμενες εκρήξεις όμως μας βλάπτουν και αυτό δεν πρέπει να το χάνουμε από τα μάτια μας», εξηγεί.
Οι αποτελεσματικές ψυχολογικές παρεμβάσεις εστιάζουν στην επεξεργασία του υποκείμενου συναισθηματικού πόνου, λέει, αν και αναγνωρίζει ότι πρόκειται για μια «δύσκολη επιλογή» και όχι για «γρήγορη λύση». «Η επίλυση της υποκείμενης βλάβης συχνά περιλαμβάνει δύο στοιχεία – τη δημιουργία ασφάλειας γύρω από τη φοβισμένη κατάσταση και το συναίσθημα, και το πένθος για την απώλεια μιας βασικής ανάγκης που σε εκείνη την κατάσταση δεν ικανοποιήθηκε, απορρίφθηκε ή υποτιμήθηκε».
Τελικά, η έξοδος από τον φαύλο κύκλο της αυτοϋπονόμευσης δεν έρχεται μέσω περισσότερης αυτοκριτικής, η οποία ενισχύει τα ήδη χαραγμένα νευρωνικά μονοπάτια, αλλά μέσω της αυτοσυμπόνιας, προσθέτει. Για να αξιοποιηθεί η νευροπλαστικότητα του εγκεφάλου και να μάθουμε νέες, λιγότερο βλαβερές συνήθειες, οι άνθρωποι πρέπει συνειδητά να επιλέξουν πρώτα να αναγνωρίσουν και να κατανοήσουν τη συμπεριφορά. «Η ενσωμάτωση αυτών των συμπονετικών κινήτρων σε μια τέτοια διαδικασία δεν είναι κάτι δεδομένο. Απαιτεί χρόνο, προσπάθεια και πρόθεση».
Έχετε πραγματικά μεγάλη καρδιά; 10 χαρακτηριστικά όσων έχουν καλοσύνη
Κατανοώντας πρώτα την εξελικτική βάση της αυτοϋπονόμευσης, προτείνει, δημιουργείται η ευκαιρία να αναγνωριστεί η προστατευτική λειτουργία που κάποτε εξυπηρετούσε, ενώ παράλληλα αντιμετωπίζεται η βλάβη που έχει προκαλέσει χωρίς κριτική διάθεση. «Δεν θέλουμε να πολεμήσουμε αυτές τις συμπεριφορές, αλλά ούτε και να τις καλοπιάσουμε και να τις αφήσουμε να συνεχίσουν να ελέγχουν, να καθορίζουν και να σαμποτάρουν τις ζωές μας. Υπάρχουν επιλογές εδώ», καταλήγει ο ειδικός.
Πηγές: Taylor & Francis, ResearchGate, WSC, IJIP, MDPI