Λίγο πριν από τη συμμετοχή του στο Syros Healing Waves Festival II (1-4/10/2026), ως ομιλητής, ο συγγραφέας, εικαστικός και καθηγητής Φιλοσοφίας της Τέχνης Δημοσθένης Δαββέτας μιλά για το τραύμα, τη δημιουργία ως θεραπευτική διαδικασία, τη δύναμη της ομορφιάς και τη σχέση φιλοσοφίας και τέχνης.
Το τραύμα δεν αποτελεί μόνο μια επώδυνη εμπειρία, αλλά μπορεί να μετατραπεί σε αφετηρία δημιουργίας, προσωπικής εξέλιξης και εσωτερικής ισορροπίας. Με αφορμή την ομιλία και το βιωματικό εργαστήριο που θα παρουσιάσει στο Syros Healing Waves Festival II, ο Δημοσθένης Δαββέτας μοιράζεται προσωπικά βιώματα, φιλοσοφικές προσεγγίσεις και σκέψεις γύρω από τη θεραπευτική δύναμη της τέχνης, υποστηρίζοντας ότι η έκφραση αποτελεί το πρώτο και σημαντικότερο βήμα για να μεταμορφωθεί ο πόνος σε νόημα.
Η ομιλία που θα κάνει στο Syros Healing Waves Festival II έχει τίτλο: “Το τραύμα ως αφετηρία δημιουργίας κι ευδαιμονίας μέσω της Τέχνης”.
Θέλετε να μας πείτε πως θα προσεγγίσετε το θέμα της ομιλίας σας;
Επέλεξα το θέμα του τραύματος γιατί συνδέεται βαθιά με την ανθρώπινη εμπειρία και ιδιαίτερα με τις επιθυμίες μας. Συχνά έχουμε μια πολύ ισχυρή επιθυμία, στην οποία έχουμε επενδύσει συναισθηματικά, έχουμε ταυτιστεί μαζί της και τη θεωρούμε αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής μας. Όταν, όμως, κάτι συμβεί και αυτή η επιθυμία δεν πραγματοποιηθεί, τότε γεννιέται το τραύμα.
Η απογοήτευση που ακολουθεί μπορεί να είναι πολύ έντονη. Μπορεί να οδηγήσει ακόμη και σε κατάθλιψη ή στην απώλεια της πίστης στον εαυτό μας. Οι συνέπειες είναι συχνά πολλαπλές και οδυνηρές.
Πώς βιώσατε προσωπικά αυτή τη διαδικασία;
Μου συνέβη αρκετές φορές, ιδιαίτερα σε νεαρή ηλικία και κυρίως στον ερωτικό τομέα. Όταν βίωνα ένα τραύμα, άρχιζα σχεδόν ενστικτωδώς να γράφω για αυτό που είχε συμβεί, σαν να κρατούσα ημερολόγιο.
Στην πορεία, καθώς περιέγραφα τα γεγονότα, γεννιόταν μέσα μου η επιθυμία να τα διορθώσω. Να πω: «Όχι, δεν έπρεπε να γίνει έτσι. Θα ήθελα να είχε εξελιχθεί διαφορετικά». Έγραφα λοιπόν μια βελτιωμένη εκδοχή της πραγματικότητας, μια εκδοχή πιο κοντά στην επιθυμία μου.
Κάποια στιγμή συγκέντρωσα αυτά τα κείμενα και τα έδειξα σε έναν φίλο. Εκείνος μου είπε: «Ξέρεις ότι αυτά μπορούν να γίνουν διηγήματα;». Δεν το πίστευα. Εκείνος όμως επέμενε ότι η λογοτεχνία δεν είναι μόνο τεχνική· είναι και αλήθεια. Η τεχνική καλλιεργείται. Έτσι γεννήθηκε η ιδέα να δημοσιεύσω τα πρώτα μου λογοτεχνικά έργα. Με αυτόν τον τρόπο ξεκίνησαν η συγγραφή και η ποίησή μου.
Μπορεί, λοιπόν, η δημιουργία να λειτουργήσει θεραπευτικά;
Απολύτως. Όταν μετατρέπεις την πληγή σε δημιουργία, συμβαίνει κάτι βαθιά μεταμορφωτικό. Το τραύμα γίνεται αφορμή για παραγωγή νοήματος. Δημιουργείς κάτι όμορφο μέσα από κάτι επώδυνο.
Αυτή η διαδικασία μπορεί να σε γεμίσει χαρά, γιατί βλέπεις ότι ο πόνος σου δεν πήγε χαμένος. Έχει μετασχηματιστεί σε κάτι δημιουργικό.
Στο φεστιβάλ θα κάνετε και κάποιο βιωματικό εργαστήριο;
Ναι. Μετά την ομιλία μου θα ακολουθήσει ένα τρίωρο εργαστήριο. Εκεί οι συμμετέχοντες θα έχουν την ευκαιρία να βιώσουν στην πράξη πώς η τέχνη μπορεί να γίνει εργαλείο αυτογνωσίας και θεραπείας.
Μέσα από το θέατρο, τον κινηματογράφο, τη λογοτεχνία, τη φιλοσοφία και άλλες μορφές δημιουργικής έκφρασης θα διερευνήσουμε τρόπους με τους οποίους μπορούμε να μιλήσουμε για τον εαυτό μας και να επεξεργαστούμε τα τραύματά μας.
Τι συμβαίνει όταν το τραύμα παραμένει σιωπηλό;
Αυτό είναι επικίνδυνο. Εδώ θυμάμαι τον Αριστοτέλη, ο οποίος μιλούσε για δύο μορφές μελαγχολίας: την παθητική και την ενεργητική.
Η ενεργητική μελαγχολία μπορεί να μετατραπεί σε τέχνη, σε δημιουργία, σε σχέσεις και σε θετικές μορφές έκφρασης. Η παθητική μελαγχολία, αντίθετα, παραμένει σιωπηλή μέσα μας και μπορεί να οδηγήσει ακόμη και στην αυτοκαταστροφή.
Γι’ αυτό λέω: όχι στη σιωπή, ναι στην έκφραση.
Η ομορφιά είναι θεραπευτική;
Η ομορφιά είναι θεραπευτική. Όταν κάποιος βρίσκεται σε απογοήτευση ή μελαγχολία και συναντήσει κάτι πραγματικά όμορφο —ένα πρόσωπο, έναν άνθρωπο, μια μορφή— η προσοχή του αποσπάται από τον πόνο του.
Έστω και για μια στιγμή βγαίνει έξω από το τραύμα. Αυτό από μόνο του έχει θεραπευτική αξία.
Αν αυτή η συνάντηση εξελιχθεί σε γνωριμία ή φιλία, τότε μπορεί να αλλάξει ακόμη περισσότερο τη ζωή μας. Εκεί που προηγουμένως ανέβλυζε πόνος, μπορεί ξαφνικά να αναβλύζει χαρά.
Υπάρχει όμως και ο κίνδυνος της εξαπάτησης από την ομορφιά;
Βεβαίως. Όταν η ομορφιά περιορίζεται μόνο στο επίπεδο των αισθήσεων, τότε μπορεί να γίνει παραπλανητική.
Ο Πλάτωνας μιλά στο «Συμπόσιο» για δύο μορφές της Αφροδίτης: την Πάνδημο και την Ουράνια. Η πρώτη συνδέεται αποκλειστικά με τη σωματική επιθυμία. Η δεύτερη συνδέεται με τη βαθύτερη ένωση ψυχών.
Η επιφανειακή γοητεία μπορεί να προσφέρει μια πρόσκαιρη ικανοποίηση και στη συνέχεια να αφήσει μεγαλύτερο κενό. Αντίθετα, όταν υπάρχει αληθινή συνάντηση ψυχών, γεννιέται μια χαρά που έχει διάρκεια και ουσία.
Η δημιουργία μειώνει το στρες;
Ναι. Όταν γράφω ή ζωγραφίζω, αισθάνομαι ότι ταξιδεύω. Ο νους απομακρύνεται από τα προβλήματα της καθημερινότητας.
Η δημιουργία λειτουργεί σαν μουσική. Σε μεταφέρει αλλού και σου επιτρέπει να ανακτήσεις μια εσωτερική ισορροπία.
Μπορεί η δημιουργικότητα να θεραπεύσει και τη ντροπή;
Ναι, αρκεί να μη χρησιμοποιείται ως κρυψώνα. Αν κάποιος κρύβεται πίσω από τη δημιουργία, δεν θεραπεύεται. Αν όμως δημιουργεί αληθινά, τότε μπορεί να μετατρέψει τη ντροπή σε δύναμη.
Αν ντρέπομαι για κάτι στον εαυτό μου, μπορώ μέσα από τη δημιουργία να μετασχηματίσω αυτό το αίσθημα σε κάτι όμορφο και ουσιαστικό.
Σκεφτείτε τον Τουλούζ-Λοτρέκ. Παρά τα σοβαρά προβλήματα που αντιμετώπιζε με το σώμα του, δημιούργησε έργα που χάρισαν χαρά σε εκατομμύρια ανθρώπους.
Έχετε βιώσει προσωπικά τη ντροπή;
Βεβαίως. Όταν ήμουν μικρός θεωρούσα ότι δεν ήμουν ιδιαίτερα ελκυστικός. Έβλεπα ότι τα περισσότερα κορίτσια προτιμούσαν αγόρια με χαρακτηριστικά που εγώ δεν είχα.
Αποφάσισα τότε να αντιδράσω. Άρχισα γυμναστική και πυγμαχία. Σταδιακά απέκτησα αυτοπεποίθηση. Δεν άλλαξε μόνο η εικόνα μου, αλλά και ο τρόπος που έβλεπα τον εαυτό μου.
Δεν λέω ότι η εξωτερική εμφάνιση είναι η ουσία. Ωστόσο, σε μικρές ηλικίες τέτοιες αλλαγές μπορούν να βοηθήσουν κάποιον να ξεπεράσει συγκεκριμένες ανασφάλειες.
Πώς οδηγηθήκατε στη φιλοσοφία της τέχνης;
Από πολύ νωρίς αγαπούσα τόσο τη δημιουργία όσο και τον στοχασμό. Ζωγράφιζα, έγραφα, αλλά ταυτόχρονα περπατούσα για ώρες σκεπτόμενος μεγάλα ερωτήματα: τι είναι ο θάνατος, τι είναι η φιλία, τι είναι ο έρωτας.
Θυμάμαι ότι διάβασα στην «Απολογία του Σωκράτη» πως πολλοί καλλιτέχνες δημιουργούσαν χωρίς να μπορούν πάντα να εξηγήσουν βαθύτερα αυτό που έκαναν. Αναγνώρισα κάτι από αυτή την παρατήρηση στους ανθρώπους γύρω μου.
Εγώ, όμως, ένιωθα ότι χρειαζόμουν και τα δύο: τη δημιουργία και τον στοχασμό πάνω στη δημιουργία. Αυτή η συνάντηση με οδήγησε τελικά στη φιλοσοφία της τέχνης.
Μπορούν τελικά η τέχνη και η φιλοσοφία να μας βοηθήσουν να βρούμε απαντήσεις για τη ζωή;
Και ναι και όχι. Η τέχνη δεν δίνει έτοιμες απαντήσεις για όλους. Ένα λογοτεχνικό βιβλίο, ένας πίνακας ή ένα έργο τέχνης μπορεί να βοηθήσει εμένα προσωπικά να απαντήσω σε ένα δικό μου ερώτημα, σε μια δική μου αγωνία. Αυτό δεν σημαίνει ότι η απάντηση είναι καθολική ή ότι ισχύει για όλους.
Η τέχνη, περισσότερο από το να δίνει απαντήσεις, θέτει ερωτήματα. Και μέσα από αυτά τα ερωτήματα βοηθά τον καθένα να αναζητήσει τις δικές του προσωπικές απαντήσεις.
Αν το κοινό φύγει από την ομιλία σας κρατώντας μόνο μία σκέψη, ποια θα θέλατε να είναι αυτή;
Θα ήθελα να κρατήσει την ανάγκη για διάλογο με τον εαυτό του. Να μπορεί να συνομιλεί με τον εαυτό του χωρίς φόβο και χωρίς ντροπή.
Να μάθει να ακούει αυτό που πραγματικά αισθάνεται και να το εκφράζει. Γιατί πολλές φορές η θεραπεία ξεκινά ακριβώς από εκεί: από τη στιγμή που σταματάμε να ντρεπόμαστε να μιλήσουμε στον ίδιο μας τον εαυτό.
Πληροφορίες για το Syros Healing Waves Festival II (1-4/10/2026) θα βρείτε στο www.syroshealingwaves.gr