Επιστήμονες εκφράζουν ανησυχίες για κοινό υποκατάστατο ζάχαρης που βρίσκεται σε πολλά τρόφιμα με την ένδειξη «χωρίς ζάχαρη», καθώς και σε τρόφιμα που είναι φιλικά στην κετογονική διατροφή, το οποίο θεωρούνταν εδώ και καιρό μια ασφαλής εναλλακτική. Νεότερα δεδομένα δείχνουν ότι μπορεί να επηρεάζει ενεργά τα αιμοφόρα αγγεία με τρόπους που συνδέονται με αυξημένο κίνδυνο εγκεφαλικού και καρδιακής προσβολής.
Νέα έρευνα ρίχνει φως στα υποκατάστατα ζάχαρης σε τρόφιμα χωρίς ζάχαρη και κετογονικά προϊόντα
Τα τελευταία χρόνια, τα υποκατάστατα ζάχαρης έχουν γίνει ευρέως αποδεκτά στη δημόσια υγεία και χρησιμοποιούνται συχνά σε δίαιτες χαμηλών θερμίδων και στη διαχείριση του διαβήτη. Ένα συγκεκριμένο γλυκαντικό έχει αναδειχθεί σε βασικό συστατικό στην αγορά προϊόντων με την ένδειξη «χωρίς ζάχαρη» και των προϊόντων με την ένδειξη «keto», και υπάρχει παντού – από αναψυκτικά έως μπάρες πρωτεΐνης.
Προσφέρει τη γεύση της ζάχαρης χωρίς θερμίδες, χωρίς αυξήσεις στο σάκχαρο του αίματος ή τις πεπτικές παρενέργειες που συνδέονται με άλλες αλκοόλες σακχάρων και έχει εγκριθεί από μεγάλες αρχές ασφάλειας τροφίμων παγκοσμίως. Ωστόσο, αυξανόμενα επιστημονικά στοιχεία δείχνουν ότι αυτή η γλυκαντική ουσία μπορεί τελικά να μην είναι βιολογικά ουδέτερη. Νέα έρευνα προσφέρει πλέον λεπτομερή εικόνα για το πώς μπορεί να αλληλεπιδρά με τα κύτταρα που επενδύουν τα αιμοφόρα αγγεία του εγκεφάλου, προκαλώντας ανανεωμένο ενδιαφέρον από ερευνητές και υγειονομικές αρχές.
Υγιεινά και ανθυγιεινά υποκατάστατα ζάχαρης
Σύμφωνα με μελέτη του 2025 με τίτλο “Associations between artificial sweeteners and cardiovascular disease, stroke, and diabetes: A Mendelian randomization study”, τα υψηλότερα γενετικά προβλεπόμενα επίπεδα ερυθριτόλης συσχετίστηκαν με αυξημένο κίνδυνο στεφανιαίας νόσου, καρδιακής προσβολής και εγκεφαλικού. Η μελέτη δεν βρήκε σημαντική συσχέτιση μεταξύ των επιπέδων ερυθριτόλης και της καρδιακής ανεπάρκειας ή του διαβήτη.
Άλλη πρόσφατη έρευνα δείχνει ότι τα υποκατάστατα ζάχαρης μπορούν να βοηθήσουν στη μείωση των θερμίδων και της πρόσληψης ζάχαρης, κάτι που ενδέχεται να υποστηρίζει τον έλεγχο του βάρους και τη μείωση των αυξήσεων του σακχάρου στο αίμα. Παράλληλα, όμως, έχουν πολύπλοκες επιδράσεις στον οργανισμό που δεν είναι πλήρως κατανοητές. Ορισμένες φυσικές εναλλακτικές χαμηλές σε θερμίδες φαίνεται να προκαλούν λιγότερες διαταράξεις από ό,τι οι τεχνητές, ενώ πολλά τεχνητά γλυκαντικά μπορούν να μεταβάλλουν το μικροβίωμα του εντέρου και να συνδέονται με μεταβολικές διαταραχές.
Πιο ασφαλή υποκατάστατα ζάχαρης
- Μπορεί να μειώσουν την πρόσληψη θερμίδων και τις αυξήσεις της ζάχαρης σε σύγκριση με την κανονική ζάχαρη, βοηθώντας ενδεχομένως στη διαχείριση του βάρους.
- Φυσικά γλυκαντικά, φυτικής προέλευσης και ορισμένες αλκοόλες σακχάρων, όπως η ξυλιτόλη, φαίνεται να είναι λιγότερο διαταρακτικά για τα βακτήρια του εντέρου σε εργαστηριακές μελέτες σε σύγκριση με πολλά τεχνητά γλυκαντικά.
Ανησυχητικές ή επιβλαβείς επιδράσεις
- Πολλά τεχνητά γλυκαντικά μπορεί να αλλάξουν το μικροβίωμα του εντέρου με τρόπους που επηρεάζουν την πέψη και τη μεταβολική υγεία.
- Ορισμένες μελέτες δείχνουν ότι συγκεκριμένα υποκατάστατα, όπως η σουκραλόζη, μπορεί να μειώνουν την ευαισθησία στην ινσουλίνη και να αλλάζουν τα βακτήρια του εντέρου, επιδεινώνοντας ενδεχομένως τη διαχείριση της γλυκόζης.
- Υψηλή ή μακροχρόνια πρόσληψη τεχνητών γλυκαντικών έχει συνδεθεί σε παρατηρητικές μελέτες με μεταβολικά προβλήματα και καρδιαγγειακούς κινδύνους.
Μικτά ή αβέβαια ευρήματα
- Οι επιδράσεις διαφέρουν ανάλογα με το είδος του γλυκαντικού και το άτομο, και τα στοιχεία δεν είναι καταληκτικά σχετικά με τα μακροπρόθεσμα οφέλη ή τους κινδύνους. Απαιτείται περισσότερη υψηλής ποιότητας έρευνα.
Πώς μπορούμε να τρώμε ζάχαρη χωρίς να κινδυνεύσουν τα δόντια μας – Οι ειδικοί απαντούν
Πρώιμα σημάδια κυτταρικού στρες
Ερευνητική ομάδα στο University of Colorado Boulder διερεύνησε τις επιδράσεις της ερυθριτόλης, μιας αλκοόλης σακχάρων χαμηλών θερμίδων, σε ανθρώπινα εγκεφαλικά μικροαγγειακά ενδοθηλιακά κύτταρα (hCMECs). Αυτά τα εξειδικευμένα κύτταρα σχηματίζουν την εσωτερική επένδυση των αιμοφόρων αγγείων του εγκεφάλου και είναι απαραίτητα για τη ρύθμιση της ροής του αίματος, της φλεγμονής και της πήξης.
Η μελέτη, που δημοσιεύθηκε στο Journal of Applied Physiology, εξέθεσε τα κύτταρα σε επίπεδο ερυθριτόλης ισοδύναμο με μία μερίδα 30 γραμμαρίων, παρόμοια με αυτή που περιέχεται σε ένα τυπικό ρόφημα με υποκατάστατο ζάχαρης. Μέσα σε τρεις ώρες, τα κύτταρα εμφάνισαν απότομη αύξηση των δραστικών μορφών οξυγόνου (ROS), μια μορφή οξειδωτικού στρες που συνδέεται με κυτταρική βλάβη. Το επίπεδο των ROS αυξήθηκε κατά 204% σε σύγκριση με τα μη εκτεθειμένα κύτταρα. Για να το αντιμετωπίσουν, τα κύτταρα αύξησαν τα επίπεδα της υπεροξειδικής δισμουτάσης-1 και της καταλάσης, ενζύμων που λειτουργούν ως αντιοξειδωτικές άμυνες.
Παρά αυτή την αντίδραση, το οξειδωτικό στρες παρέμεινε υψηλό. Η ερευνητική ομάδα το αναγνώρισε ως πιθανό έναυσμα για επακόλουθες αλλαγές στη λειτουργία των κυττάρων, υποδεικνύοντας ότι η έκθεση στην ερυθριτόλη μπορεί να προκαλεί βιοχημική καταπόνηση ακόμη και βραχυπρόθεσμα.
Ανισορροπίες στα αγγειακά σήματα
Πέρα από το οξειδωτικό στρες, η μελέτη παρατήρησε αλλαγές στην ικανότητα των κυττάρων να ρυθμίζουν το μονοξείδιο του αζώτου (NO), ένα μόριο σε μορφή αερίου που υποστηρίζει τη διαστολή των αιμοφόρων αγγείων. Αν και η συνολική ποσότητα του ενζύμου ενδοθηλιακή συνθάση του μονοξειδίου του αζώτου (eNOS) παρέμεινε αμετάβλητη, η λειτουργία του άλλαξε.
Η φωσφορυλίωση του ενζύμου σε δύο ρυθμιστικές θέσεις διαταράχθηκε. Αυτή η μεταβολή οδήγησε σε μείωση κατά 20% της παραγωγής μονοξειδίου του αζώτου, περιορίζοντας την ικανότητα των κυττάρων να σηματοδοτούν για χαλάρωση των αγγείων. Ταυτόχρονα, η παραγωγή της ενδοθηλίνης-1 (ET-1), ενός πεπτιδίου που προκαλεί σύσπαση των αιμοφόρων αγγείων, αυξήθηκε κατά περίπου 30%. Τα επίπεδα της Big ET-1, της πρόδρομης μορφής του μορίου, ήταν επίσης αυξημένα.
Συνολικά, τα ευρήματα δείχνουν ότι η έκθεση στην ερυθριτόλη άλλαξε την ισορροπία των σημάτων αγγειοδιαστολής και αγγειοσύσπασης στο μικροαγγειακό σύστημα του εγκεφάλου. Αυτές οι επιδράσεις μπορεί να μειώνουν την ικανότητα του εγκεφάλου να διατηρεί σταθερή ροή αίματος, ιδιαίτερα σε περιπτώσεις όπου η αγγειακή σταθερότητα είναι ήδη μειωμένη.
Μεταβολές στην απόκριση πήξης υπό εργαστηριακές συνθήκες
Για να ελεγχθεί η επίδραση του γλυκαντικού στη ρύθμιση της πήξης, οι ερευνητές πρόσθεσαν θρομβίνη, ένα σήμα πήξης, τόσο σε εκτεθειμένες όσο και σε μη εκτεθειμένες καλλιέργειες κυττάρων. Στα φυσιολογικά κύτταρα, αυτό το ερέθισμα προκάλεσε αύξηση κατά 25% του ενεργοποιητή πλασμινογόνου ιστού (t-PA), μιας πρωτεΐνης που εμπλέκεται στη διάλυση των θρόμβων.
Στα κύτταρα που είχαν εκτεθεί στην ερυθριτόλη, ωστόσο, δεν παρατηρήθηκε μετρήσιμη αύξηση του t-PA. Η αποτυχία απελευθέρωσης επιπλέον t-PA υπό διέγερση δείχνει μια εξασθενημένη απόκριση διάλυσης θρόμβων, ένα πρότυπο που συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο θρομβωτικών επεισοδίων. Αν και η μελέτη διεξήχθη αποκλειστικά in vitro, τα αποτελέσματα ευθυγραμμίζονται στενά με αγγειακά πρότυπα που παρατηρούνται συχνά στα πρώιμα στάδια του εγκεφαλικού και της εγκεφαλοαγγειακής δυσλειτουργίας.
Στήριξη από πληθυσμιακές συσχετίσεις
Αυτά τα ευρήματα σε κυτταρικό επίπεδο ευθυγραμμίζονται με προηγούμενη επιδημιολογική έρευνα. Μελέτη του 2023 με πάνω από 4.000 συμμετέχοντες, που δημοσιεύθηκε στο Nature Medicine, διαπίστωσε ότι άτομα με αυξημένα επίπεδα ερυθριτόλης στο αίμα είχαν μεγαλύτερη πιθανότητα να εμφανίσουν καρδιακές προσβολές και εγκεφαλικά μέσα σε διάστημα τριών ετών. Η συσχέτιση αυτή ήταν ανεξάρτητη από την ηλικία, το φύλο και τους παραδοσιακούς καρδιαγγειακούς παράγοντες κινδύνου.
Τι προειδοποιεί ειδικός του Harvard για όσους πίνουν τσάι
Η ίδια μελέτη περιλάμβανε και ελεγχόμενη παρέμβαση, κατά την οποία εθελοντές κατανάλωσαν ερυθριτόλη. Οι επακόλουθες εξετάσεις αίματος έδειξαν αυξημένη αντιδραστικότητα των αιμοπεταλίων, έναν γνωστό πρόδρομο σχηματισμού θρόμβων. Τα αποτελέσματα δείχνουν έναν πιθανό φυσιολογικό μηχανισμό που συνδέει την πρόσληψη ερυθριτόλης με καρδιαγγειακό κίνδυνο. Σε συνδυασμό με τα νέα κυτταρικά δεδομένα, αυτά τα πληθυσμιακά ευρήματα τροφοδοτούν περαιτέρω έρευνα για τις αγγειακές επιδράσεις των μη θρεπτικών γλυκαντικών.