Νέα έρευνα της διαΝΕΟσις αναλύει τους μηχανισμούς παραπληροφόρησης και θεωριών συνομωσίας, αλλά και τις συνθήκες που τις καθιστούν πειστικές στην ελληνική κοινωνία.
Τους τρόπους με τους οποίους η παραπληροφόρηση και οι θεωρίες συνωμοσίας διεισδύουν και εδραιώνονται στην ελληνική δημόσια σφαίρα εξετάζει μελέτη που δημοσίευσε η διαΝΕΟσις.
Τη μελέτη υπογράφουν ο Darren Lilleker, καθηγητής Πολιτικής Επικοινωνίας στο Πανεπιστήμιο του Bournemouth, και ο Πάνος Κολιαστάσης, διδάκτορας Πολιτικής Επιστήμης στο Queen Mary University of London και διδάσκων στο Τμήμα Επικοινωνίας και ΜΜΕ του Πανεπιστημίου Αθηνών.
Οι ερευνητές αναδεικνύουν, μέσα από συγκεκριμένα παραδείγματα, πώς ψευδείς ή παραπλανητικές αφηγήσεις μπορούν να αποκτήσουν αξιοπιστία και απήχηση, ιδιαίτερα σε ένα περιβάλλον όπου το ενδιαφέρον των πολιτών για την ενημέρωση παραμένει περιορισμένο και η εμπιστοσύνη προς τους θεσμούς και τα μέσα ενημέρωσης εμφανίζεται μειωμένη.
Στο πλαίσιο της έρευνας αναλύθηκαν δεκάδες ψηφιακές αναρτήσεις στα social media προκειμένου να καταγραφούν οι τεχνικές και οι μηχανισμοί μέσω των οποίων η παραπληροφόρηση διαδίδεται, ενισχύεται και τελικά επηρεάζει την κοινή γνώμη.
Τα ευρήματα καταδεικνύουν ότι οι θεωρίες συνωμοσίας και οι ψευδείς ειδήσεις αξιοποιούν συχνά συναισθηματικά φορτισμένα μηνύματα, απλοποιημένες ερμηνείες σύνθετων ζητημάτων και την ταχύτητα διάδοσης που προσφέρουν τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.
Η μελέτη υπογραμμίζει την ανάγκη ενίσχυσης της κριτικής σκέψης και της ψηφιακής παιδείας των πολιτών, ώστε να περιοριστεί η επιρροή της παραπληροφόρησης και να ενισχυθεί η ανθεκτικότητα της κοινωνίας απέναντι σε ψευδείς ή παραπλανητικές αφηγήσεις.
Η παραπληροφόρηση πλήττει την αποδοχή του εμβολίου κατά του HPV
Τι πιστεύουν οι Έλληνες
- Το 2016, 8 στους 10 Έλληνες πίστευαν ότι «μυστικές οργανώσεις από την Ελλάδα ή το εξωτερικό που δρουν στο παρασκήνιο, κινούν τα νήματα».
- Το 2018, σχεδόν 3 στους 10 Έλληνες δήλωναν ότι πιστεύουν πως τα ίχνη των αεροπλάνων είναι αέρια ψεκασμού.
- Το 2024, περίπου 1 στους 2 πίστευε ότι η κλιματική αλλαγή «είναι εφεύρημα των πλούσιων χωρών σε βάρος των φτωχών».
Μικρό λεξικό της παραπληροφόρησης
Ακούσια παραπληροφόρηση: Αφορά ανακριβείς πληροφορίες που δεν διαδίδονται απαραίτητα με πρόθεση εξαπάτησης.
Σκόπιμη παραπληροφόρηση: Αφορά ψευδείς ή παραπλανητικές πληροφορίες που παράγονται και διαδίδονται με στόχο οικονομικό ή πολιτικό όφελος.
Κακόβουλη πληροφορία: Μπορεί να βασίζεται σε πραγματικά στοιχεία, αλλά τα χρησιμοποιεί αποσπασματικά ή βλαπτικά.
Θεωρίες συνωμοσίας: Προσφέρουν ερμηνείες γεγονότων που αποδίδονται σε μυστικές, ισχυρές ή κακόβουλες δυνάμεις.
Τρεις πρόσφατες θεωρίες συνωμοσίας
Για να εξετάσει τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά των συνωμοσιολογικών αφηγήσεων στην Ελλάδα, η μελέτη αναλύει τρεις συγκεκριμένες περιπτώσεις που απασχόλησαν πρόσφατα τον δημόσιο διάλογο και «γέννησαν» θεωρίες συνωμοσίας:
Νέες ταυτότητες
Εξετάστηκαν 97 αναρτήσεις στο Facebook (2023):
- 49 παρομοίαζαν τις νέες ταυτότητες με «όχημα του Κακού».
- 44 παρουσίαζαν την κυβέρνηση ως βασικό «συνωμότη».
- 26 καλούσαν τους πολίτες να μην παραλάβουν τις νέες ηλεκτρονικές ταυτότητες.
Εμβόλια κατά της Covid-19
Αναλύθηκαν 80 αναρτήσεις (2021-2024):
- 48 περιείχαν ισχυρισμούς για κινδύνους του εμβολιασμού (γονιδιακή μετάλλαξη, μείωση πληθυσμού, σκοτεινό σχέδιο υποταγής των πολιτών).
- 33 κατονόμαζαν ως «συνωμότες» πολιτικούς, κρατικές αρχές, πολιτικές ελίτ και εθνικούς ή διεθνείς φορείς.
- 26 καλούσαν σε ανυπακοή και αποφυγή του εμβολιασμού και 10 συνιστούσαν προσφυγή στα δικαστήρια.
5G
Αναλύθηκαν 87 αναρτήσεις (2022-2024):
- 30 αναφέρονταν στις περιβαλλοντικές και υγειονομικές επιπτώσεις από την ηλεκτρομαγνητική ακτινοβολία των κεραιών 5G.
- 36 προσδιόριζαν εγχώριες και ξένες πολιτικές ελίτ ως «συνωμότες».
- Οι περισσότερες (79) περιείχαν αναληθείς ισχυρισμούς, παραπληροφόρηση ή προσπάθειες απόκρυψης της αλήθειας.
«Ο ταχύς ρυθμός με τον οποίο διαδίδονται οι πληροφορίες στις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης, σε συνδυασμό με την αυξανόμενη δυσπιστία απέναντι στα ΜΜΕ, εντείνει τις προκλήσεις, καθιστώντας δύσκολο για τα άτομα να διακρίνουν τις πηγές που είναι αξιόπιστες από τις παραπλανητικές. Ως εκ τούτου, οι άνθρωποι μπορεί να στραφούν σε θεωρίες συνωμοσίας ως ένα μέσο για να κατανοήσουν πολύπλοκα ζητήματα και ασυνέχειες στις επίσημες αφηγήσεις», σχολιάζουν οι συντάκτες της μελέτης.