Πολλοί θεωρούν ότι η απώλεια βάρους σχετίζεται μόνο με το να τρώμε λιγότερο και να έχουμε περισσότερη δύναμη της θέλησης, μια άποψη που εξακολουθούν να συμμερίζονται ακόμη και κάποιοι ειδικοί. Ωστόσο, έρευνα δείχνει ότι η παχυσαρκία επηρεάζεται από τη βιολογία, τη γενετική και το περιβάλλον, πράγμα που σημαίνει ότι κάποιοι δυσκολεύονται περισσότερο να χάσουν κιλά.
Απώλεια βάρους: Πώς να χάσετε εύκολα κιλά, χωρίς fad diets
Μπορούμε να χάσουμε κιλά μόνο και μόνο με τη δύναμη της θέλησης;
«Άτομα με παχυσαρκία πρέπει απλώς να έχουν περισσότερη αυτοσυγκράτηση».
«Είναι θέμα ατομικής ευθύνης».
«Είναι απλό, απλώς φάτε λιγότερο».
Αυτά είναι μερικά από τα σχόλια που συνηθίζουμε να ακούμε -ή ακόμα και να λέμε- για την απώλεια βάρους και την παχυσαρκία, κάτι που είναι ένδειξη μιας διαδεδομένης πεποίθησης ότι η παχυσαρκία έχει να κάνει με τη δύναμη της θέλησης – και ορισμένοι ειδικοί φαίνεται να συμμερίζονται αυτή την άποψη. Ωστόσο, μελέτη που δημοσιεύτηκε στο The Lancet διαπίστωσε ότι 8 στους 10 ανθρώπους στο Ηνωμένο Βασίλειο, την Αυστραλία, τη Νέα Ζηλανδία και τις ΗΠΑ πιστεύουν ότι η παχυσαρκία θα μπορούσε να προληφθεί πλήρως μόνο με επιλογές τρόπου ζωής, μια άποψη που αμφισβητείται από ειδικούς, οι οποίοι λένε ότι αυτό αποτελεί μόνο ένα μέρος της συνολικής εικόνας.
«Βλέπω συχνά ασθενείς που έχουν υψηλό κίνητρο, είναι ενημερωμένοι και προσπαθούν συστηματικά, αλλά εξακολουθούν να δυσκολεύονται με το βάρος τους», λέει η Βρετανίδα διαιτολόγος Bini Suresh, σύμφωνα με το BBC. «Όροι όπως “δύναμη της θέλησης” και “αυτοέλεγχος” είναι οι λάθος λέξεις. Η παχυσαρκία είναι πολύ πιο σύνθετη», προσθέτει η Αμερικανή επιστημονική διευθύντρια κλινικής, Dr Kim Boyd, σύμφωνα με την ίδια πηγή. Οι ειδικοί συμφωνούν ότι οι λόγοι είναι πολλοί και ότι παίζουν πολλοί παράγοντες ρόλο στην επιτυχημένη απώλεια των περίσσειων κιλών.
Ποιοι παράγοντες ευνοούν και ποιοι εμποδίζουν την απώλεια βάρους
Η απώλεια βάρους επηρεάζεται από πολλούς αλληλεπιδρώντες παράγοντες, όχι μόνο από τη διατροφή ή τη δύναμη της θέλησης. Σύμφωνα με μελέτη του 2025 με τίτλο Baseline Characteristics of Weight-Loss Success in a Personalized Nutrition Intervention, τα άτομα που εισήλθαν σε ένα πρόγραμμα εξατομικευμένης διατροφής με μεγαλύτερη αυτοπεποίθηση ως προς την ικανότητά τους να χάσουν βάρος και με ορισμένα βασικά χαρακτηριστικά είχαν περισσότερες πιθανότητες να πετύχουν ουσιαστική απώλεια βάρους. Η μελέτη έδειξε ότι τα αρχικά προσωπικά χαρακτηριστικά βοηθούν στην πρόβλεψη του ποιοι ωφελούνται περισσότερο από την εξατομικευμένη διατροφική υποστήριξη.
Άλλες πρόσφατες επιστημονικές έρευνες δείχνουν ότι η βιολογία, η συμπεριφορά, η ψυχολογία, το περιβάλλον και η υποστήριξη από το σύστημα υγείας παίζουν ρόλο στο αν η απώλεια βάρους είναι επιτυχής ή δύσκολο να διατηρηθεί.
Παράγοντες που βοηθούν την απώλεια βάρους
- Ποιότητα και συνέπεια στη διατροφή: Διατροφές πλούσιες σε ολόκληρα τρόφιμα και φυτικές ίνες υποστηρίζουν την απώλεια βάρους, κυρίως όταν οι άνθρωποι μπορούν να τις τηρήσουν μακροπρόθεσμα, ανεξάρτητα από τον τύπο της δίαιτας.
- Σωματική δραστηριότητα και καθημερινές συνήθειες: Η τακτική κίνηση, η αυτοπαρακολούθηση και οι σταθερές ρουτίνες συνδέονται έντονα τόσο με την απώλεια βάρους όσο και με τη διατήρησή της.
- Κίνητρο και ψυχική ευεξία: Υψηλότερη αυτοπεποίθηση, καλύτερος συναισθηματικός έλεγχος και χαμηλότερο στρες βελτιώνουν την προσήλωση και τη μακροχρόνια επιτυχία.
- Υγεία του εντέρου: Ένα πιο υγιές και ποικιλόμορφο μικροβίωμα του εντέρου συνδέεται με καλύτερη ανταπόκριση στις διατροφικές παρεμβάσεις απώλειας βάρους.
- Υποστήριξη και εξατομίκευση: Προγράμματα που προσαρμόζονται στις προσωπικές ανάγκες και προσφέρουν επαγγελματική ή κοινωνική υποστήριξη οδηγούν σε καλύτερα αποτελέσματα.
Η τοξική φράση που πρέπει να σταματήσουμε να λέμε στις γιορτές
Παράγοντες που δυσκολεύουν την απώλεια βάρους
- Βιολογική αντίσταση: Το σώμα προσαρμόζεται στην απώλεια βάρους επιβραδύνοντας τον μεταβολισμό και αυξάνοντας την πείνα, γεγονός που ευνοεί την επαναπρόσληψη.
- Γενετική ευαλωτότητα: Ορισμένο είναι γενετικά πιο επιρρεπείς στο να ξαναπαίρνουν βάρος χωρίς ισχυρές στρατηγικές συμπεριφοράς.
- Στρες και συναισθηματική υπερφαγία: Το ψυχολογικό στρες, το άγχος και η συναισθηματική υπερφαγία μειώνουν την προσήλωση και αυξάνουν τον κίνδυνο υποτροπής.
- Ανθυγιεινά περιβάλλοντα: Η εύκολη πρόσβαση σε υπερεπεξεργασμένα τρόφιμα και τα περιορισμένα δίκτυα υποστήριξης αποτελούν σημαντικά εμπόδια.
- Κενά στο σύστημα υγείας: Ο περιορισμένος χρόνος, η εκπαίδευση και οι πόροι στις δομές υγείας μπορούν να μειώσουν την πρόσβαση σε αποτελεσματική υποστήριξη απώλειας βάρους.
Η απώλεια βάρους μπορεί να είναι μάχη ενάντια στη βιολογία
«Το πόσο βάρος παίρνουν οι άνθρωποι επηρεάζεται σημαντικά από τα γονίδιά τους και αυτά τα γονίδια είναι σημαντικά για όλους», λέει η Prof Sadaf Farooqi, σύμβουλος ενδοκρινολόγος στο Cambridge University. Εξηγεί ότι ορισμένα γονίδια επηρεάζουν τα εγκεφαλικά μονοπάτια που ελέγχουν την πείνα και τον κορεσμό, πράγμα που σημαίνει ότι οι άνθρωποι με συγκεκριμένες παραλλαγές νιώθουν πιο πεινασμένοι και λιγότερο χορτάτοι μετά το φαγητό.
Ένα από τα πιο σημαντικά γονίδια που έχουν εντοπιστεί μέχρι σήμερα είναι το MC4R. Μεταλλάξεις σε αυτό το γονίδιο, οι οποίες προάγουν την υπερφαγία και τη μειωμένη αίσθηση κορεσμού, απαντώνται περίπου σε έναν στους πέντε ανθρώπους παγκοσμίως. Άλλα γονίδια επηρεάζουν τον μεταβολισμό, προσθέτει η Prof Farooqi, πράγμα που σημαίνει ότι κάποιοι άνθρωποι αποθηκεύουν περισσότερο λίπος ή καίνε λιγότερες θερμίδες από άλλους, ακόμη κι αν τρώνε ή γυμνάζονται το ίδιο. Εκτιμά ότι χιλιάδες γονίδια πιθανόν επηρεάζουν το βάρος, αν και μόνο μερικές δεκάδες είναι σήμερα καλά κατανοητές.
Πόσο αποδοτική είναι η «δίαιτα γιο-γιο»
Η γενετική από μόνη της δεν εξηγεί τις αλλαγές στο βάρος. Ο Andrew Jenkinson, βαριατρικός χειρουργός και συγγραφέας, λέει ότι ο εγκέφαλος έχει «προτίμηση» στο σωματικό βάρος, γνωστό ως σημείο ρύθμισης του βάρους, ανεξάρτητα από το αν αυτό είναι υγιές.
«Αυτό το σημείο ρύθμισης καθορίζεται από τη γενετική, αλλά και από παράγοντες όπως το διατροφικό περιβάλλον, το στρες και ο ύπνος», εξηγεί. Στη συνέχεια, το σώμα λειτουργεί σαν θερμοστάτης, αντιστέκεται στην απώλεια βάρους αυξάνοντας την πείνα και επιβραδύνοντας τον μεταβολισμό όταν το βάρος πέφτει κάτω από αυτό το εύρος. «Μόλις το σημείο σας ρυθμιστεί, είναι πολύ δύσκολο να το αλλάξετε μόνο με τη δύναμη της θέλησης», λέει.
Αυτό βοηθά να εξηγηθεί το φαινόμενο της «δίαιτας γιο-γιο». Όταν το βάρος πέφτει γρήγορα, το σώμα αντιδρά σαν να λιμοκτονεί, ενεργοποιώντας ισχυρά σήματα πείνας και συμπεριφορές αναζήτησης τροφής. Αυτά τα σήματα, λέει ο Dr Jenkinson, είναι «τόσο ισχυρά όσο το σήμα της δίψας» και δύσκολα αγνοούνται.
Οι ορμόνες παίζουν επίσης ρόλο. Η λεπτίνη, που παράγεται από τα λιποκύτταρα, ενημερώνει τον υποθάλαμο για τα ενεργειακά αποθέματα και κανονικά θα έπρεπε να μειώνει την όρεξη όταν τα επίπεδα λίπους είναι υψηλά. Στα σύγχρονα διατροφικά περιβάλλοντα, όμως, αυτό το σύστημα συχνά αποτυγχάνει. Τα υψηλά επίπεδα ινσουλίνης μπορούν να παρεμποδίσουν τη σηματοδότηση της λεπτίνης, εμποδίζοντας τον εγκέφαλο να αντιληφθεί σωστά το αποθηκευμένο λίπος.
Τα καλά νέα είναι ότι το σημείο ρύθμισης δεν είναι σταθερό. Με την πάροδο του χρόνου, οι σταθερές αλλαγές στον τρόπο ζωής, ο καλύτερος ύπνος και η μείωση του στρες μπορούν σταδιακά να το μετατοπίσουν, επιτρέποντας στο σώμα να σταθεροποιηθεί σε ένα πιο υγιές εύρος βάρους.
Πηγές: BBC, BMJ, PMC, Cureus, MDPI, SN, PMC, ResearchGate, PMC, MDPI