Νέα μελέτη συνδέει τον ακούσιο ύπνο με 39% υψηλότερο κίνδυνο άνοιας στους ηλικιωμένους. Τι γνωρίζουν οι επιστήμονες για τη σχέση ύπνου και εγκεφάλου και ποιες αλλαγές χρειάζονται προσοχή;
Άνοια: Ο Νο 1 παράγοντας κινδύνου που μπορεί να προληφθεί – Τι πρέπει να προσέχουμε μετά τα 40
Πότε ο ύπνος μέσα στην ημέρα χρειάζεται προσοχή
Το να σας παίρνει ο ύπνος μπροστά στην τηλεόραση ή ενώ κάθεστε στο γραφείο μπορεί να φαίνεται αθώο. Ωστόσο, όταν αυτό συμβαίνει συχνά και χωρίς να το επιδιώκετε, ενδέχεται να αποκαλύπτει περισσότερα για την υγεία του εγκεφάλου σας από όσα φαντάζεστε.
Νέα επιστημονική μελέτη σε ανθρώπους άνω των 65 ετών συνδέει τον ακούσιο ημερήσιο ύπνο με αυξημένη πιθανότητα εμφάνισης άνοιας. Οι ερευνητές, πάντως, ξεκαθαρίζουν ότι η συσχέτιση δεν αποδεικνύει πως ο μεσημεριανός ύπνος προκαλεί τη νόσο.
Η βασική διάκριση δεν αφορά μόνο το αν κοιμάστε το μεσημέρι, αλλά και το πώς προκύπτει αυτή η ανάγκη.
Ένας προγραμματισμένος σύντομος ύπνος δεν είναι απαραίτητα το ίδιο με το να αποκοιμιέστε ξαφνικά, χωρίς να το θέλετε. Η δεύτερη περίπτωση μπορεί να σχετίζεται με υπερβολική ημερήσια υπνηλία ή αλλαγές στους μηχανισμούς που ρυθμίζουν τον ύπνο και την εγρήγορση.
Η Shelby Harris, ψυχολόγος εξειδικευμένη στη συμπεριφορική ιατρική του ύπνου στο BetterSleep, επισημαίνει ότι τέτοιες αλλαγές μπορεί να εμφανίζονται πριν από τη διάγνωση της άνοιας.
Τι έδειξε η δεκαετής μελέτη για τον κίνδυνο άνοιας
Η έρευνα δημοσιεύθηκε στο The Journals of Gerontology και περιέλαβε 995 ενήλικες ηλικίας τουλάχιστον 65 ετών, χωρίς άνοια κατά την έναρξη της παρακολούθησης.
Οι επιστήμονες αξιοποίησαν στοιχεία από εθνική έρευνα υγείας και γήρανσης και παρακολούθησαν τους συμμετέχοντες για δέκα χρόνια. Στην ανάλυση συνεκτιμήθηκαν δημογραφικά χαρακτηριστικά, παράγοντες υγείας και προβλήματα ύπνου.
Τα αποτελέσματα ανέδειξαν τρία σημαντικά ευρήματα:
- 39% υψηλότερος κίνδυνος άνοιας για όσους αποκοιμιούνταν ακούσια ή συνδύαζαν προγραμματισμένους και απρογραμμάτιστους ύπνους.
- 48% υψηλότερος κίνδυνος για τους συμμετέχοντες που κοιμούνταν τις περισσότερες ημέρες ή καθημερινά.
- 40% υψηλότερος κίνδυνος για όσους κοιμούνταν λιγότερο από 30 λεπτά, σε σύγκριση με εκείνους που δεν κοιμούνταν καθόλου μέσα στην ημέρα.
Ωστόσο, το τελευταίο εύρημα χρειάζεται προσεκτική ερμηνεία. Όταν αποκλείστηκαν οι άνθρωποι που εμφάνισαν άνοια στα πρώτα πέντε χρόνια, η συσχέτιση των σύντομων ύπνων με τη νόσο δεν παρέμεινε στατιστικά σημαντική.
«Αυτό υποδηλώνει ότι οι σύντομοι ύπνοι μπορεί μερικές φορές να αντανακλούν πρώιμες αλλαγές που σχετίζονται με την άνοια, αντί να συμβάλλουν άμεσα στην ανάπτυξή της», εξηγεί η Harris.
Η σχέση ύπνου και άνοιας μπορεί να λειτουργεί και αντίστροφα
Το ερώτημα είναι αν ο υπερβολικός ύπνος επιβαρύνει τη γνωστική λειτουργία ή αν οι πρώιμες εγκεφαλικές αλλαγές αυξάνουν την ανάγκη για ύπνο.
Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο Alzheimer’s & Dementia, με στοιχεία από 1.401 ηλικιωμένους και παρακολούθηση έως 14 χρόνια, διαπίστωσε ότι η μεγαλύτερη διάρκεια και συχνότητα ημερήσιου ύπνου συνδέονταν με αυξημένο κίνδυνο νόσου Αλτσχάιμερ.
Παράλληλα, η επιδείνωση της γνωστικής λειτουργίας συνδεόταν με περισσότερους ύπνους την επόμενη χρονιά, ενώ η αυξημένη διάρκεια ύπνου συνδεόταν με χειρότερη γνωστική επίδοση αργότερα. Τα ευρήματα υποδεικνύουν πιθανή αμφίδρομη σχέση, χωρίς να αποδεικνύουν αιτιότητα.
Ο μεσημεριανός ύπνος προκαλεί άνοια ή αποτελεί σύμπτωμα;
Η Harris υπογραμμίζει ότι η αρχική μελέτη δεν μπορεί να διαπιστώσει αν ο ημερήσιος ύπνος συμβάλλει στην άνοια ή αν αποτελεί πρώιμη εκδήλωση νευρολογικών μεταβολών.
«Η μελέτη δεν μπορεί να καθορίσει αν ο ύπνος κατά τη διάρκεια της ημέρας συμβάλλει στην άνοια ή αν αποτελεί πρώιμο σημάδι νευρολογικών αλλαγών που βρίσκονται ήδη σε εξέλιξη», εξηγεί.
«Ο συχνός ή ακούσιος ύπνος μπορεί να αντανακλά αλλαγές στη ρύθμιση του κύκλου ύπνου-εγρήγορσης, οι οποίες εμφανίζονται πριν από τη διάγνωση της άνοιας. Εάν ο ύπνος αποτελεί σύμπτωμα και όχι αιτία, η απλή αποφυγή του δεν θα μείωνε απαραίτητα τον κίνδυνο άνοιας».
Πρόσθετα στοιχεία προσφέρει γενετική μελέτη στο Journal of Alzheimer’s Disease, η οποία χρησιμοποίησε τη μέθοδο της Μεντελιανής τυχαιοποίησης. Οι ερευνητές βρήκαν ενδείξεις ότι η νόσος Αλτσχάιμερ επηρεάζει την τάση για ημερήσιο ύπνο, αλλά όχι επαρκή στοιχεία ότι ο ημερήσιος ύπνος προκαλεί την πάθηση.
Το εύρημα ενισχύει την ανάγκη προσεκτικής ερμηνείας: μια συνήθεια που προηγείται της διάγνωσης δεν αποτελεί απαραίτητα την αιτία της νόσου.
Ξεχνάτε ονόματα και μέρη; Πότε μπορεί να είναι σύμπτωμα γνωστικής έκπτωσης και πρέπει να ανησυχήσετε
Ποιες άλλες αιτίες μπορεί να κρύβονται πίσω από την υπνηλία;
Ο Hanul Bhandari, νευρολόγος και ειδικός στην ιατρική του ύπνου στο New Waters Recovery, περιγράφει τη σχέση κακού ύπνου και άνοιας ως το κλασικό δίλημμα «η κότα έκανε το αυγό ή το αυγό την κότα;».
Υπενθυμίζει ότι η υπνηλία μπορεί να οφείλεται σε πολλούς παράγοντες, χωρίς απαραίτητα να σχετίζεται με νευροεκφυλιστικές αλλαγές.
«Τα φάρμακα και οι ουσίες που διαταράσσουν τον ύπνο, όπως η καφεΐνη και η νικοτίνη, ή εκείνα που έχουν κατασταλτικές παρενέργειες, μπορεί επίσης να προκαλέσουν υπνηλία», εξηγεί.
Μία ακόμη πιθανή αιτία είναι η αποφρακτική άπνοια ύπνου, μια διαταραχή που μπορεί να επηρεάζει την ποιότητα της νυχτερινής ξεκούρασης και να προκαλεί έντονη υπνηλία την επόμενη ημέρα.
Συστηματική ανασκόπηση και μετα-ανάλυση 15 μελετών, με συνολικά περισσότερους από 5,2 εκατομμύρια συμμετέχοντες, διαπίστωσε ότι η υπνική άπνοια συνδεόταν με 34% υψηλότερο σχετικό κίνδυνο άνοιας οποιασδήποτε αιτίας.
Η συσχέτιση αυτή δεν αποδεικνύει ότι η άπνοια προκαλεί άνοια, αλλά αναδεικνύει τη σημασία της διερεύνησης πιθανών διαταραχών ύπνου όταν η ημερήσια υπνηλία επιμένει.
Τι πρέπει να κάνετε αν αποκοιμιέστε συχνά χωρίς να το θέλετε
Οι ειδικοί δεν συνιστούν να καταπολεμάτε με το ζόρι την υπνηλία σας, θεωρώντας ότι έτσι θα προστατευθείτε από την άνοια. Η αποφυγή του μεσημεριανού ύπνου δεν έχει αποδειχθεί ότι μειώνει τον κίνδυνο.
Αντίθετα, η ουσιαστική προτεραιότητα είναι να αναγνωρίζετε αλλαγές στις συνήθειές σας, ιδιαίτερα όταν εμφανίζονται ξαφνικά ή γίνονται συχνότερες.
«Οι ηλικιωμένοι θα πρέπει να δίνουν προσοχή στις αλλαγές των συνηθειών ύπνου τους, ιδιαίτερα εάν αρχίσουν να αποκοιμιούνται ακούσια κατά τη διάρκεια της ημέρας ή παρατηρήσουν σημαντική αύξηση στη συχνότητα με την οποία κοιμούνται», αναφέρει η Harris στο Parade.
«Η επίμονη ή ανεξήγητη υπνηλία κατά τη διάρκεια της ημέρας αξίζει να συζητηθεί με έναν επαγγελματία υγείας, ώστε να αξιολογηθούν πιθανές διαταραχές ύπνου ή άλλες υποκείμενες παθήσεις».
Το σημαντικότερο συμπέρασμα είναι ότι ο μεσημεριανός ύπνος δεν πρέπει να αντιμετωπίζεται αυτομάτως ως απειλή για τον εγκέφαλο. Εκείνο που αξίζει προσοχή είναι η ανεξήγητη αλλαγή στη συχνότητα, τη διάρκεια ή τον έλεγχο της υπνηλίας, ιδιαίτερα μετά τα 65.